Điện mặt trời mái nhà: Từ hóa đơn điện của từng gia đình đến an ninh năng lượng quốc gia

Những năm gần đây, điện mặt trời mái nhà đã không còn xa lạ với nhiều hộ gia đình, cơ sở kinh doanh, nhà xưởng, trường học, bệnh viện. Trên nhiều mái nhà đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp, các tấm pin mặt trời xuất hiện ngày càng nhiều. Đằng sau sự thay đổi đó là một nhu cầu rất thực tế: Người dân muốn giảm hóa đơn điện, nhất là trong mùa nắng nóng khi điều hòa, quạt mát, máy bơm, tủ lạnh và các thiết bị điện hoạt động liên tục.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn điện mặt trời mái nhà như một cách giảm chi phí sinh hoạt cho từng hộ gia đình thì chưa đủ. Về bản chất, đây là một hình thức xã hội hóa đầu tư năng lượng. Mỗi mái nhà có thể trở thành một điểm sản xuất điện nhỏ, phát điện ngay tại nơi tiêu thụ, giảm lượng điện phải truyền tải từ xa, giảm tổn thất điện năng và góp phần chia sẻ áp lực với hệ thống điện quốc gia.

Nhiều hộ gia đình đã lắp điện mặt trời mái nhà để tiết kiệm chi phí, chủ động trong việc sử dụng năng lượng. Ảnh: LÊ PHƯƠNG CHI

Sức ép đối với ngành điện đang ngày càng lớn. Năm 2025, tổng công suất nguồn điện toàn hệ thống đạt khoảng 87.600 MW; sản lượng điện thương phẩm của EVN ước gần 288 tỷ kWh. Quý I-2026, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống đạt khoảng 76,86 tỷ kWh, tăng 6,6% so với cùng kỳ năm trước. Những con số này cho thấy nhu cầu điện tiếp tục tăng nhanh cùng với phục hồi sản xuất, mở rộng công nghiệp, đô thị hóa và đời sống dân cư được cải thiện. Trong khi đó, đầu tư nguồn điện lớn, đường dây truyền tải, trạm biến áp và hệ thống lưu trữ đều cần thời gian, vốn lớn. Vì vậy, điện mặt trời mái nhà có một lợi thế rất đáng kể: Phát tại chỗ, dùng tại chỗ. Khi điện được sản xuất ngay trên mái nhà của hộ dân, cơ quan, trường học, bệnh viện, nhà xưởng, hệ thống điện quốc gia giảm được một phần áp lực cung ứng, nhất là vào ban ngày - thời điểm nắng nhiều và nhu cầu làm mát, sản xuất, dịch vụ tăng cao.

Với người dân, lợi ích rõ nhất là tiết kiệm tiền điện. Từ ngày 10-5-2025, giá bán lẻ điện bình quân được điều chỉnh lên hơn 2.204 đồng/kWh, chưa bao gồm VAT. Trong biểu giá điện sinh hoạt lũy tiến, hộ sử dụng càng nhiều điện càng dễ rơi vào các bậc giá cao. Vì vậy, nếu điện mặt trời mái nhà giúp giảm lượng điện mua từ lưới vào ban ngày, hộ gia đình không chỉ giảm số kWh phải trả tiền mà còn có thể hạn chế phần điện bị tính ở bậc giá cao. Nhưng ý nghĩa lớn hơn của điện mặt trời mái nhà là giúp người dân chủ động hơn trước biến động giá năng lượng. Khi một phần điện năng được tự sản xuất, hộ gia đình có thêm “vùng đệm” trước áp lực tăng giá điện trong tương lai. Đây là lợi ích kinh tế trực tiếp, dễ hiểu, dễ thuyết phục và có khả năng tạo động lực thay đổi hành vi tiêu dùng điện.

Tuy nhiên, điện mặt trời mái nhà không nên được phát triển theo tư duy “đầu tư để bán điện” như giai đoạn trước. Hướng đi đúng hiện nay là tự sản xuất, tự tiêu thụ. Nghĩa là điện làm ra chủ yếu phục vụ nhu cầu của chính hộ gia đình, cơ quan, doanh nghiệp. Phần dư, nếu có, chỉ được xử lý trong giới hạn kỹ thuật cho phép, tránh gây áp lực ngược lên lưới điện.

Nghị định số 135/2024/NĐ-CP của Chính phủ về cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ đã đi theo hướng này. Theo đó, trường hợp có đấu nối với hệ thống điện quốc gia, phần điện dư được bán nhưng không quá 20% công suất lắp đặt thực tế. Đây là cách tiếp cận thận trọng, vừa khuyến khích người dân tham gia sản xuất điện sạch, vừa tránh tái diễn tình trạng phát triển nóng, gây quá tải cục bộ lưới điện.

Bài học từ giai đoạn bùng nổ năng lượng tái tạo trước đây cho thấy, nếu chính sách khuyến khích quá mạnh nhưng hạ tầng lưới điện, điều độ, lưu trữ và dự báo phụ tải chưa theo kịp, hệ thống dễ rơi vào tình trạng nơi thừa, nơi thiếu; có lúc phải cắt giảm công suất. Vì vậy, phát triển điện mặt trời mái nhà phải đi cùng kỷ luật kỹ thuật, tiêu chuẩn thiết bị và trách nhiệm quản lý rõ ràng. Không thể để thị trường phát triển theo kiểu “mạnh ai nấy làm”. Người dân cần được bảo vệ trước rủi ro thiết bị kém chất lượng, lắp đặt không an toàn, bảo hành không rõ ràng, hiệu suất thấp hơn cam kết. Nhà nước không nhất thiết can thiệp hành chính vào giá thiết bị, nhưng phải ban hành tiêu chuẩn tối thiểu về chất lượng tấm pin, inverter, an toàn điện, phòng cháy chữa cháy, đấu nối, bảo trì và xử lý tấm pin sau vòng đời.

Một điểm nghẽn lớn khác là chi phí đầu tư ban đầu. Với nhiều hộ gia đình, nhất là người lao động thu nhập trung bình, việc bỏ ra vài chục triệu đồng để lắp hệ thống điện mặt trời không phải quyết định dễ dàng. Vì vậy, cần có cơ chế tín dụng xanh phù hợp. Các khoản vay ưu đãi cho hộ gia đình lắp điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ, nếu được thiết kế chặt chẽ, có thể tạo cú hích quan trọng để mở rộng quy mô thị trường. Tuy nhiên, hỗ trợ tài chính phải đi kèm điều kiện kỹ thuật. Hộ gia đình được vay ưu đãi nên sử dụng thiết bị đạt chuẩn, đơn vị lắp đặt có năng lực, có bảo hành, bảo trì và hướng dẫn an toàn. Nếu không, chính sách tốt có thể bị lợi dụng bởi những nhà cung cấp kém chất lượng, cuối cùng người dân là bên chịu rủi ro.

Để điện mặt trời mái nhà phát huy hiệu quả cao hơn, cần ưu tiên các nhóm có khả năng tự tiêu thụ tốt như trường học, bệnh viện, công sở, chợ, siêu thị, nhà xưởng, cơ sở sản xuất, khu nhà trọ công nhân. Đây là những nơi dùng điện nhiều vào ban ngày, phù hợp với đặc tính phát điện của mặt trời. Đặc biệt, nếu mô hình điện mặt trời được áp dụng tại khu nhà trọ công nhân và phần chi phí tiết kiệm được chia sẻ minh bạch với người thuê, chính sách sẽ có thêm ý nghĩa an sinh xã hội. Bên cạnh đó, cần gắn điện mặt trời mái nhà với lưu trữ điện và sử dụng điện thông minh. Điện mặt trời phát mạnh vào ban ngày nhưng giảm vào chiều tối, trong khi nhu cầu sinh hoạt thường tăng vào buổi tối. Vì vậy, pin lưu trữ sẽ giúp nâng cao hiệu quả tự tiêu thụ, giảm phụ thuộc vào lưới trong giờ cao điểm. Cùng với đó, người dân cần được hướng dẫn thay đổi thói quen sử dụng điện: Giặt, sấy, bơm nước, sạc thiết bị, vận hành một số máy móc vào thời điểm có nắng để tận dụng tối đa nguồn điện tự sản xuất.

Điện mặt trời mái nhà không phải “cây đũa thần” giải quyết mọi vấn đề năng lượng. Hệ thống điện quốc gia vẫn cần nguồn điện nền, lưới truyền tải, điều độ, lưu trữ và các nguồn điện ổn định khác. Nhưng điện mặt trời mái nhà là một lời giải rất quan trọng ở tầng phân tán: Nơi nào có mái, có nắng, có nhu cầu dùng điện ban ngày thì nơi đó có thể tham gia sản xuất và tiết kiệm điện. Muốn làm được điều đó, cần bốn nhóm giải pháp. Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý ổn định, dễ hiểu, dễ thực hiện. Thứ hai, đơn giản hóa thủ tục cho hộ gia đình nhưng kiểm soát nghiêm tiêu chuẩn kỹ thuật. Thứ ba, phát triển tín dụng xanh và cơ chế hỗ trợ có điều kiện. Thứ tư, xây dựng thị trường thiết bị minh bạch, bảo vệ người tiêu dùng và ngăn hàng kém chất lượng.

Khi lợi ích của người dân, doanh nghiệp và hệ thống điện gặp nhau, điện mặt trời mái nhà sẽ không còn là một lựa chọn riêng lẻ của từng hộ gia đình. Nó sẽ trở thành một phần của hạ tầng năng lượng quốc gia. Từ hóa đơn điện của từng nhà đến an ninh năng lượng của đất nước, đó chính là giá trị lớn nhất mà điện mặt trời mái nhà có thể mang lại nếu được phát triển đúng hướng.