30 năm trên hành trình ra biển lớn

Những con số biết nói

Năm 1995, khi Việt Nam chính thức gia nhập ASEAN, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu mới dừng ở mức 13,4 tỷ USD-một con số khiêm tốn phản ánh điểm xuất phát thấp của nền kinh tế vừa bước vào tiến trình hội nhập. Nhưng sau đó, dòng chảy ngoại thương đã dần mở rộng. Đặc biệt, năm 2025 được xem là dấu mốc mang tính biểu tượng, khi xuất nhập khẩu của Việt Nam đồng thời vượt qua hai ngưỡng lớn là 800 tỷ USD và 900 tỷ USD-“kỷ lục kép” khẳng định quy mô, vị thế và mức độ gắn kết sâu rộng của nền kinh tế Việt Nam với thương mại toàn cầu.

Ở chiều xuất khẩu, dấu ấn trưởng thành hiện rõ qua từng cột mốc: Từ hơn 50 tỷ USD năm 2008, lần lượt vượt qua các mốc từ 100 tỷ USD đến 400 tỷ USD và năm 2025 chinh phục mốc 470 tỷ USD. Việt Nam đã gia nhập nhóm 15 nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất thế giới, khẳng định vị thế ngày càng vững chắc trên thương trường quốc tế.

Nông sản là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Ảnh: LÂM HIỂN

Cùng với quy mô, cán cân thương mại chứng kiến một bước chuyển mình quan trọng. Trước năm 2010, Việt Nam thường xuyên nhập siêu, có lúc nhập siêu sâu. Nhưng từ năm 2012, cán cân bắt đầu cân bằng và nghiêng dần sang xuất siêu.

Tính từ năm 2016, bắt đầu chuỗi 10 năm liên tiếp, Việt Nam duy trì xuất siêu, đạt kỷ lục 28 tỷ USD vào năm 2023. Việc duy trì mức xuất siêu liên tiếp này cho thấy xuất nhập khẩu không chỉ mở rộng về lượng mà còn góp phần tích cực cho ổn định kinh tế vĩ mô, qua đó góp phần quan trọng tạo nguồn ngoại tệ ổn định, giảm áp lực lên tỷ giá và củng cố dự trữ ngoại hối quốc gia.

Hoạt động sản xuất tại Tổng công ty Cổ phần May 10. Ảnh: KHẮC KIÊN

Yêu cầu nâng cao tỷ lệ nội địa hóa

Ba mươi năm nhìn lại, từ xuất phát điểm của xuất khẩu Việt Nam là những chuyến hàng còn khiêm tốn, đi ra thế giới bằng lợi thế tài nguyên, lao động cần cù, thì nay quy mô xuất nhập khẩu của Việt Nam đã tăng gần 70 lần-là tốc độ hiếm thấy trong lịch sử phát triển kinh tế trên thế giới. Những con số ấy không đơn thuần phản ánh tăng trưởng thương mại mà là kết quả tổng hợp của đường lối hội nhập đúng đắn, sự mở cửa nhất quán của nền kinh tế cùng nỗ lực bền bỉ của cộng đồng doanh nghiệp và người lao động trên mặt trận kinh tế.

Một quy mô đủ lớn và một vị thế đủ vững đã được tạo dựng, nhưng bước sang chặng đường mới, xuất khẩu của Việt Nam cũng đối mặt với cạnh tranh khốc liệt hơn, tiêu chuẩn thị trường cao và những biến động toàn cầu khó lường hơn.

Cùng với đó, cần thẳng thắn nhìn nhận, tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức nội tại như mức độ phụ thuộc lớn vào khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu của nhiều ngành hàng, năng lực xây dựng thương hiệu và khả năng đáp ứng đồng bộ các tiêu chuẩn cao của thị trường quốc tế còn hạn chế, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Những chuyến hàng xuất bến của Công ty Cổ phần Tập đoàn Hòa Phát. Ảnh: TRẦN NGHI

Bước sang năm 2026, ngành công thương đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15-16%, tương đương 546-550 tỷ USD; bình quân mỗi tháng khoảng 45-46 tỷ USD. Trong bối cảnh đó, muốn đi xa và đi vững, xuất khẩu của Việt Nam không thể chỉ dựa vào lợi thế chi phí hay quy mô mà cần đặt trọng tâm vào việc xây dựng các ngành công nghiệp nền tảng-những trụ cột đủ sức cung ứng nguyên liệu, linh kiện và bán thành phẩm cho các ngành xuất khẩu chủ lực.

Từng bước giảm phụ thuộc đầu vào nhập khẩu không chỉ là bài toán kinh tế mà là yêu cầu chiến lược nhằm nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, gia tăng sức chống chịu của nền kinh tế trước những cú sốc bên ngoài và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi chủ động được sản xuất, làm chủ công nghệ, có nghiên cứu-phát triển, chúng ta mới có thể nói tới việc gia tăng giá trị thực sự trong xuất khẩu.

Trong đó, chia sẻ về nhiệm vụ trọng tâm năm 2026, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết, Bộ Công Thương xác định thời gian tới tập trung phát triển sản xuất, tạo thêm mặt hàng xuất khẩu mới, nâng cao giá trị gia tăng và hàm lượng nội địa, chuyển mạnh từ gia công sang sản xuất, xuất khẩu; nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường và chủ động ứng phó với các rào cản thương mại, biện pháp phòng vệ thương mại; tăng cường kết nối doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI và các doanh nghiệp lớn toàn cầu, phát triển cụm liên kết ngành và chuỗi cung ứng khép kín; theo dõi sát điều chỉnh chính sách thương mại của các nước lớn, đổi mới công tác thông tin thị trường, xúc tiến thương mại và ứng dụng chuyển đổi số; khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, phát triển các thị trường mới; tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, đơn giản hóa kiểm tra chuyên ngành trong lĩnh vực xuất nhập khẩu...

Một năm mới tràn đầy năng lượng đang về và những chuyến hàng vẫn tiếp tục vươn xa. Giữa sắc xuân lan tỏa, mỗi chuyến hàng rời bến mang theo khát vọng hội nhập và niềm tin vào sự thịnh vượng của quốc gia.