Nói đây là nghịch lý, vì trong đào tạo (đặc biệt là đào tạo trung cấp, cao đẳng, đại học), đáng lẽ chúng ta phải mở rộng “đầu vào”, siết chặt “đầu ra”. Nghĩa là về “đầu vào” thì tạo điều kiện cho mọi người đều có cơ hội được học tập, nhưng “đầu ra” thì tổ chức thi đánh giá kết quả các môn, nhất là thi tốt nghiệp thật nghiêm túc, chặt chẽ, khắt khe, chỉ công nhận tốt nghiệp cho những người đã tích lũy đủ lượng kiến thức cần thiết và kiên quyết không cấp bằng tốt nghiệp cho những người thực sự chưa đủ điều kiện. Nhưng thực tế nhiều năm qua chúng ta đã làm ngược lại: Thi đầu vào cực khó, như “bó đũa chọn cột cờ”; còn đầu ra lại quá dễ dàng, như kiểu “tháo khoán”.

Vì quan điểm coi nhẹ đầu ra mà hầu hết các trường, các khoa đều xác định mục tiêu phấn đấu 100% tốt nghiệp; nếu trường, lớp, khoa và bộ môn nào có nhiều sinh viên điểm thấp, tỷ lệ tốt nghiệp không cao sẽ bị phê bình, cắt điểm thi đua. Tâm lý “sợ thua” đã khiến từ lãnh đạo các trường đến mỗi giảng viên đều quyết đạt mục tiêu 100% học viên tốt nghiệp (bằng mọi giá) và điều này tất yếu dẫn đến tình trạng dễ dãi trong việc ra đề thi, coi thi, chấm thi và thậm chí là nâng điểm, “tạo điều kiện” cho học sinh, sinh viên tốt nghiệp.

Nghịch lý “vào khó, ra dễ” trong đào tạo tồn tại bao năm nay đã khiến rất nhiều học sinh, sinh viên và cả các bậc phụ huynh hình thành tư tưởng “đầu xuôi, đuôi lọt”; đã bước chân vào được giảng đường là yên tâm, không tích cực phấn đấu, thậm chí còn buông xuôi vì “đằng nào cũng tốt nghiệp thôi!”. Đây là nguyên nhân cơ bản dẫn đến chất lượng “đầu ra” của sinh viên nước ta thấp, rất nhiều người không làm được việc, các đơn vị tuyển dụng phải đào tạo lại và các kỹ sư, cử nhân, thậm chí là tiến sĩ được đào tạo ở nước ta rất khó vươn ra làm việc với nước ngoài.  

Để tránh “giậm chân tại chỗ” trong đào tạo, xây dựng nguồn lao động chất lượng cao phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững thì đã đến lúc nước ta phải kiên quyết thay đổi kiểu đào tạo “vào khó, ra dễ” thành “vào dễ, ra khó”.

Đào tạo theo phương châm “vào dễ, ra khó” sẽ mở rộng cơ hội học tập cho tất cả mọi người, khuyến khích tinh thần tự học và sáng tạo theo đúng chủ trương xây dựng “xã hội học tập”, đồng thời còn tiết kiệm kinh phí đào tạo cho Nhà nước. Khi đó, kết quả học tập sẽ được đánh giá thực chất hơn và sản phẩm đào tạo ra chắc chắn sẽ có chất lượng hơn.

Để đào tạo kiểu “vào dễ, ra khó” đòi hỏi ngành giáo dục phải có cơ chế kiểm tra, giám sát, đánh giá kết quả thi chặt chẽ, nhất là thi tốt nghiệp. Không nên để các trường tự tổ chức chấm điểm bài thi (hoặc luận văn) tốt nghiệp của sinh viên trường mình mà tổ chức chấm chéo ngẫu nhiên nhằm bảo đảm sự khách quan. Về cơ bản lâu dài, cần nghiên cứu thành lập Hội đồng chấm thi tốt nghiệp quốc gia ở bậc trung cấp trở lên (hiện nay công nghệ internet phát triển, rất thuận lợi cho việc tổ chức thi và chấm điểm qua internet để bảo đảm sự khách quan, chính xác và thuận tiện). Khuyến khích mọi người tự nghiên cứu, học tập và có thể đăng ký thi lấy chứng chỉ từng môn học, ngành học, trong điều kiện siết chặt thi cử để đánh giá thực chất năng lực của người thi.  

Hy vọng rằng, ngành giáo dục nước ta sẽ nhìn thẳng vào sự thật, sớm xóa bỏ bất hợp lý của kiểu đào tạo “vào khó, ra dễ” để thực hiện phương châm “vào dễ, ra khó”. Có như vậy chất lượng đào tạo mới thực sự được nâng tầm và sản phẩm đào tạo mới đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của hội nhập quốc tế.

CÁT HUY QUANG