Cần thay đổi tư duy

Quả thực, đối với mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, tài chính luôn là yếu tố quan trọng, là cơ sở để tổ chức các hoạt động. Thế nhưng, đối với giáo dục thì mục tiêu hướng đến và cái đích cuối cùng lại không phải là điều đó. Tự chủ trong giáo dục đại học (GDĐH) cũng như vậy.

Để một cơ sở giáo dục thực hiện tự chủ cao cần đạt được nhiều yếu tố. Thứ nhất, tự chủ về bộ máy nhân sự, cơ chế quản lý; thứ hai, tự chủ về học thuật, đào tạo; thứ ba, tự chủ về tài chính. Một yêu cầu được Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đặt ra là trường đại học nào tự chủ được về tài chính thì sẽ được giao quyền tự chủ cao hơn. Có lẽ chính vì điều đó mà hiện nay, nhiều trường đại học vẫn tư duy theo hướng, cứ có tiền thì được tự chủ. Và rằng, điều quan trọng nhất của tự chủ đại học là tự chủ tài chính. Điều này kéo theo không ít hệ lụy cho GDĐH là nhiều cơ sở đào tạo sẵn sàng đánh đổi chất lượng để chạy theo bài toán kinh tế, quyền lợi của nhà trường.

Nhờ tự chủ cao về tài chính, Viện Đại học Mở Hà Nội đã chủ động đầu tư các trang thiết bị hiện đại phục vụ quá trình đào tạo.

Theo ông Phạm Tất Thắng, Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng (VHGDTNTN&NĐ) của Quốc hội: Hiện nay, tự chủ của một số trường đang thiên về lợi ích tài chính. Kể cả 23 trường đang được thí điểm tự chủ cũng phải lo 100% kinh phí. Trường nào tự chủ được tài chính sẽ được giao tự chủ các mặt khác. Và chắc chắn, tất cả hoạt động đều phải cân nhắc về tài chính. Điều đó ảnh hưởng đến tư duy của các nhà trường về tự chủ trong quá trình đào tạo.

Khi tổ chức hoạt động đào tạo của cơ sở GDĐH thì nhà trường luôn phải tính toán hài hòa giữa việc bảo đảm chất lượng đào tạo và lợi ích của mình. Thế nhưng, tư duy thiên về tài chính và quyền lợi đang chiếm số đông hiện nay cần phải thay đổi. Bởi khi chú trọng chất lượng đào tạo thì nhà trường sẽ tạo ra được thương hiệu của mình. Đó là điều quan trọng để thu hút sinh viên theo học cũng như đáp ứng được thị trường lao động và được thị trường lao động coi trọng. Ông Phạm Tất Thắng khẳng định: "Khi các trường đại học xây dựng được thương hiệu, có uy tín thì nếu được phép tự chủ, nhà trường sẽ có điều kiện nâng trần học phí, có thêm nhiều đề tài, dự án khoa học... Đó chính là lợi ích lâu dài mà việc lựa chọn ưu tiên tiêu chí chất lượng đào tạo sẽ mang lại".

Tìm nguồn tài chính cho tự chủ đại học

Trong báo cáo kết quả giám sát việc thực hiện Luật Giáo dục đại học của Ủy ban VHGDTNTN&NĐ của Quốc hội đã nêu lên khó khăn về nguồn tài chính cho GDĐH hiện nay: “Cơ cấu nguồn thu của cơ sở GDĐH chủ yếu là từ học phí (đặc biệt là đối với các trường tư thục), thu từ ngân sách cấp (đối với trường công lập), chưa có sự đa dạng hóa các nguồn thu dịch vụ. Việc thành lập, sử dụng quỹ hiến tặng; thu hút dự án đầu tư không hoàn lại cho trường đại học còn phức tạp cả về thủ tục lẫn cơ chế quản lý, sử dụng. Các trường chỉ được tự chủ xác định mức học phí trong khung định mức do Nhà nước quy định...”.

Để tự chủ được về tài chính đang là bài toán khó đối với nhiều trường đại học hiện nay. Thực tế, các trường đại học tốp đầu, có ngành nghề đào tạo được thị trường lao động trông đợi thì việc thu hút sinh viên vào học không quá khó khăn; đồng thời biểu thu phí đào tạo lại khá cao. Vì thế, đối với những trường này, thu sẽ đủ bù chi trong hoạt động đào tạo. Các cơ sở GDĐH này dễ dàng hơn khi tìm kiếm nguồn tài chính và đi đến cái đích tự chủ toàn diện khi nguồn tài chính luôn được bảo đảm. Tuy nhiên, đối với các trường không nằm ở tốp trên, hay các trường không đào tạo những ngành nghề mà xã hội cần thì có những giai đoạn nhất định không thu hút được sinh viên, từ đó không thể thu phí đào tạo cao. Nhóm các trường này sẽ đứng trước nguy cơ không thể tự chủ về tài chính và như thế, việc giao quyền tự chủ cho các trường sẽ gặp rất nhiều khó khăn.

Để giải quyết vấn đề này, tại Hội thảo giáo dục năm 2018, đại diện Bộ Tài chính đưa ra khuyến nghị đối với Bộ GD&ĐT và các trường đại học, cần nghiên cứu giải quyết những vấn đề bất cập về học phí trong từng cơ sở GDĐH. Cần nghiên cứu, đề xuất để thực hiện các chính sách hỗ trợ người học, như: Chính sách về tín dụng đào tạo, chính sách học bổng... Đối với các trường đại học cần xây dựng và thực hiện tốt kế hoạch tài chính theo hướng tự chủ nguồn thu, không có tâm lý trông chờ và phụ thuộc vào nguồn ngân sách Nhà nước.

Những đề nghị của Bộ Tài chính cũng được ông Dilip Parajuli, đại diện Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam tư vấn cho GDĐH để tìm nguồn tài chính cho tự chủ. Theo ông Dilip Parajuli, điểm mấu chốt là cần tăng thêm chia sẻ chi phí trong đào tạo. Hay việc phân bổ nguồn tài chính cần theo hướng dựa trên hiệu quả, năng lực của các trường. Một số quốc gia đã xây dựng mô hình trường đại học có chi phí cao... Những trường này phát triển mạnh trong hệ thống giáo dục tư thục. Việt Nam cũng cần nghiên cứu và chuyển đổi một cách mạnh mẽ hơn để bảo đảm phát triển năng động, thiết thực.

Đến thời điểm hiện tại, việc huy động các nguồn lực tài chính vẫn đang là bài toán khó với không ít trường đại học. Vì vậy, các nhà trường cần tính toán mở rộng chia sẻ chi phí đào tạo, kết hợp với doanh nghiệp, thu hút nguồn đầu tư chi phí từ cộng đồng. Điều quan trọng hơn là cần thay đổi tư duy về tự chủ. Coi chất lượng đào tạo là yếu tố then chốt hàng đầu của việc thực hành tự chủ trong GDĐH. Nâng cao chất lượng, tạo dựng thương hiệu cũng chính là cơ hội để thu hút nguồn tài chính cho hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học của nhà trường. Đây là hướng đi hiệu quả để bảo đảm nguồn tài chính cho tự chủ đại học trong tương lai.

DUY VĂN