Theo sử sách ghi lại, Nguyễn Trung Trực (1838-1868), nguyên quán ở xóm Lưới, thôn Vĩnh Hội, tổng Trung An, huyện Phù Cát, trấn Bình Định (nay là thôn Vĩnh Hội, xã Cát Tiến, tỉnh Gia Lai). Từ nhỏ ông đã cùng gia đình vào Nam định cư ở xóm Nghề, làng Bình Nhựt, tổng Cửu Cư Hạ, huyện Cửu An, phủ Tân An, tỉnh Gia Định (nay là xã Bình Đức, tỉnh Tây Ninh). Tuổi thơ ông có tên là Chơn, năm 1859 đổi là Lịch (tức Nguyễn Văn Lịch) và cũng từ tên Chơn cùng với tính tình ngay thật nên được thầy dạy học đặt thêm tên hiệu là Trung Trực (Nguyễn Trung Trực). 

Ngày 25-2-1861, Nguyễn Trung Trực trở về phủ Tân An, tỉnh Long An (nay là phường Tân An, tỉnh Tây Ninh) để chiêu mộ nghĩa quân chống thực dân Pháp. Ông đã tổ chức trận đánh chiến hạm Espérance thả neo ở vàm Nhật Tảo (còn gọi là Nhựt Tảo), nơi giao thoa giữa sông Vàm Cỏ Đông và sông Nhật Tảo (nay thuộc xã Nhựt Tảo, tỉnh Tây Ninh).

Tượng Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực uy nghi trong khuôn viên Đình Nguyễn Trung Trực ở Cửa Cạn, đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Ảnh: THÁI KIÊN 

Sau thời gian chuẩn bị luyện tập các phương án tác chiến, trưa 10-12-1861, dưới sự chỉ huy trực tiếp của thủ lĩnh Nguyễn Trung Trực, nghĩa quân của ông đã đồng loạt xung phong; chiến hạm Espérance bị đốt cháy, hầu hết quân địch bị tiêu diệt. Kế tiếp trận Nhật Tảo, ngày 16-12-1862, ông tổ chức đánh tàu địch trên sông Tra, nay thuộc xã Đức Hòa, tỉnh Tây Ninh.

Giai đoạn từ cuối năm 1862 đến giữa năm 1868, Nguyễn Trung Trực đã chỉ huy nghĩa quân đẩy mạnh hoạt động khắp các vùng Rạch Giá, Hà Tiên, Phú Quốc khiến quân Pháp chịu một số thiệt hại, ngày đêm lo sợ phải tìm mọi cách đối phó. Tháng 9-1868, Nguyễn Trung Trực bị quân Pháp bắt ở Phú Quốc. Chúng đưa ông về Sài Gòn, dụ dỗ ông đầu hàng nhưng không thành. Ngày 27-10-1868, địch đưa ông về Rạch Giá để xử tử. Trước khi bị hành quyết, Nguyễn Trung Trực đã khẳng khái nói lớn: “Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây”…

Sau khi Nguyễn Trung Trực mất, cảm mến lòng quả cảm, yêu nước của ông, nhân dân nhiều nơi lập cơ sở thờ và suy tôn ông là Anh hùng dân tộc. Chỉ riêng tại đặc khu Phú Quốc có 2 ngôi đình thờ ông: Đó là Đình Nguyễn Trung Trực ở Cửa Cạn và Đình thần Nguyễn Trung Trực ở Gành Dầu.

 Ảnh thờ Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực được treo ở vị trí trang trọng trong đình.

Đình Nguyễn Trung Trực ở Cửa Cạn nằm bên con rạch bắt nguồn từ ngọn núi trong khu vực rừng nguyên sinh, không khí trong lành và thoáng đãng. Đây từng là nơi căn cứ kháng chiến cuối cùng của nghĩa quân Nguyễn Trung Trực ở trên đảo Phú Quốc. Ngôi đình được phục dựng trên nền cũ, vẫn giữ nguyên nét mộc mạc, cổ kính, trở thành điểm đến linh thiêng thu hút người dân địa phương và du khách thập phương.

Trước cửa đình là bức tượng uy nghi của Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực, bên trong đình treo ảnh thờ ông ở vị trí trang trọng nhất cùng nhiều sắc phong ghi nhận công lao của ông.

Ông Huỳnh Thanh Hoài, người giúp việc, trông coi, quét sân đình ở đây cho biết, vào những dịp hè, đình Nguyễn Trung Trực ở Cửa Cạn đón nhiều đoàn khách tham quan. Vào năm học mới hay cuối năm học, các thầy cô giáo, học sinh ở đặc khu Phú Quốc đều đến đình dâng hương, báo công thành tích học tập với Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực.

Khuôn viên rộng lớn của Đình thần Nguyễn Trung Trực ở Gành Dầu, đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Ảnh: THÁI KIÊN 

Khác với đình Nguyễn Trung Trực ở Cửa Cạn, Đình thần Nguyễn Trung Trực ở Gành Dầu có khuôn viên rộng thoáng hơn với tượng đồng Nguyễn Trung Trực trong tư thế tay tuốt gươm đặt trước sân đình. Ông Trương Văn Út, người trông coi Đình thần Nguyễn Trung Trực, cho hay, đình mang phong cách kiến trúc chữ “Tam” (Chính điện - Đông lang - Tây lang), mái ngói cong, cột gỗ lim, hoành phi khắc là “Anh khí như hồng” ca ngợi tinh thần người anh hùng. Nơi đây còn lưu giữ nhiều tư liệu về thân thế, sự nghiệp, chiến công lừng lẫy của vị Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực. Với vị trí địa lý thuận lợi, Đình thần Nguyễn Trung Trực là một điểm tham quan không thể thiếu của du khách khi đặt chân đến hòn đảo thiêng liêng của Tổ quốc.

Ông Trương Văn Út giới thiệu những bức tranh vẽ lại các trận đánh tiêu biểu của Nguyễn Trung Trực và nghĩa quân. Ảnh: THÁI KIÊN
 Du khách tham quan và dâng hương tại Đình thần Nguyễn Trung Trực ở Gành Dầu. Ảnh: THÁI KIÊN

Hằng năm, từ ngày 26 đến ngày 28 tháng 8 âm lịch, cùng với nhiều nơi trên cả nước, hai ngôi đình ở Đặc khu Phú Quốc tổ chức lễ hội, tưởng niệm ngày mất của Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực. Với tấm lòng thành kính, người dân trên đảo dâng cúng ông những thứ mà họ làm được và cầu mong ông phù hộ, che chở cho cuộc sống yên bình, may mắn. Đây cũng là dịp để động viên, khích lệ quân dân ta, nhất là thế hệ trẻ, giữ gìn và tiếp tục phát huy truyền thống yêu nước của ông cha, quyết tâm bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc.