Đến cuối năm 2019, tỷ lệ hộ nghèo cả nước chỉ còn khoảng 4% (giảm 1,3% so với cuối năm 2018). Đây là một trong những thành tựu nổi bật của Việt Nam, khẳng định tính ưu việt của chế độ và được cộng đồng quốc tế ghi nhận. Vấn đề đáng lo ngại nhất trong công cuộc giảm nghèo ở nước ta là chưa bền vững. Bình quân cứ 100 hộ thoát nghèo lại có 18 hộ nghèo phát sinh hoặc tái nghèo. 

Một trong những nguyên nhân dẫn tới giảm nghèo chưa bền vững được đoàn giám sát của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đưa ra và nhiều báo cáo của các bộ ngành, địa phương đề cập là tâm lý trông chờ, ỷ lại của một bộ phận người nghèo. Đây là thực tế, nhưng nếu nhìn nhận một cách khách quan thì khâu thiết kế chính sách đã phần nào tạo ra tâm lý trông chờ, ỷ lại đó. Trong giai đoạn 2016-2020, chính sách giảm nghèo đã được thiết kế theo hướng hạn chế “cho không”, tăng “cho vay”. Nhưng, dường như chủ trương này chưa đi vào thực tế khi mà chính sách giảm nghèo vẫn xem người nghèo là đối tượng trợ giúp xã hội chứ không phải là đối tác để phát triển. Chính vì quan điểm tiếp cận này mà chính sách giảm nghèo vẫn đang nghiêng về “trao con cá” thay vì “trao cần câu và dạy cách câu”. Ví dụ như các hộ nghèo được ưu tiên thụ hưởng nguồn vốn vay từ ngân hàng chính sách xã hội để phát triển kinh tế. Tuy nhiên, thực tế không phải hộ nghèo nào tiếp cận được vốn ưu đãi cũng có thể vận dụng hiệu quả nếu không gắn kết được với chuyển giao kỹ thuật, hướng dẫn cách thức sản xuất kinh doanh, kết nối sản xuất với thị trường hàng hóa…  

Nghị quyết của Quốc hội về kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội năm 2020 đã xác định: Trong năm nay sẽ phấn đấu giảm tỷ lệ hộ nghèo cả nước bình quân từ 1 đến 1,5% (riêng các huyện nghèo, xã nghèo giảm 4%/năm). Theo ý kiến của nhiều chuyên gia kinh tế-xã hội, dù có gặp thêm nhiều trở ngại do dịch bệnh, thiên tai, nhưng mục tiêu này của chúng ta vẫn có thể thực hiện. Vấn đề quan trọng là việc giảm nghèo phải bền vững. Các chính sách hỗ trợ trực tiếp cho người nghèo cần được chuyển đổi, thay thế bằng chính sách hỗ trợ gián tiếp, tạo đòn bẩy để đồng bào chủ động hơn nữa trong thoát nghèo. Trong lúc ngân sách Nhà nước còn khó khăn do ảnh hưởng của dịch Covid-19, việc đầu tư cho công tác giảm nghèo không nên dàn trải mà cần lựa chọn những dự án khả thi, hữu ích, sát với nhu cầu và khả năng của người dân. Các ngành, các địa phương hãy xem người nghèo là đối tác để phát triển, từ đó mới tạo đột phá trong giảm nghèo bền vững.

Bên cạnh việc tạo thêm nguồn lực cho công tác giảm nghèo bền vững, các địa phương cũng cần quan tâm hơn tới việc kiểm tra, giám sát và xác định trách nhiệm của cá nhân nếu để xảy ra sai phạm. Đặc biệt, cần tăng cường giám sát quá trình thực hiện các chính sách đối người nghèo, hộ nghèo là người có công với cách mạng, đồng bào ở vùng sâu, vùng xa, địa bàn đặc biệt khó khăn, vùng dân tộc miền núi; rà soát, đánh giá hộ nghèo theo chuẩn đa chiều, có sự tham gia của cộng đồng dân cư…

ĐỖ PHÚ THỌ