Ảnh minh họa/Internet

QĐND- Xăng dầu là mặt hàng chiến lược nhạy cảm, có vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế. Nó tác động đến rất nhiều ngành nghề sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân. Chính vì vậy, việc điều chỉnh giá xăng dầu tăng liên tiếp trong thời gian qua đã trở thành chủ đề “nóng” của dư luận. Nhiều chuyên gia kinh tế và các nhà quản lý cho rằng, việc giá xăng dầu tăng là hợp lý và nếu “tính đúng, tính đủ” thì giá xăng dầu tại Việt Nam có thể tăng nhiều hơn. Ý kiến của các chuyên gia kinh tế khác lại lý giải việc thiếu minh bạch của giá xăng dầu, nhất là việc “cõng” theo nhiều loại thuế, phí chưa phù hợp. Người dân thì bức xúc trước thực trạng giá xăng dầu “tăng nhanh, giảm chậm”; các cây xăng đóng cửa để “găm hàng, chờ giá”; doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu lợi dụng việc “tạm nhập, tái xuất” để buôn lậu thu lợi bất minh; pha chế xăng dầu bẩn, xăng dầu kém chất lượng…

Cơ chế điều hành giá xăng dầu ở Việt Nam hiện đang được thực hiện theo Nghị định số 84/2009/NĐ-CP ngày 15-10-2009 của Chính phủ. Trong đó đã xác định nguyên tắc cơ bản là: “Giá bán xăng dầu được thực hiện theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước”. Nhà nước thực hiện giám sát, kiểm soát và điều tiết giá xăng dầu thông qua việc quy định công thức tính giá cơ sở theo bình quân giá xăng dầu thế giới 30 ngày để các doanh nghiệp có căn cứ tính toán và đăng ký với cơ quan Nhà nước. 

Tuy nhiên, theo ý kiến của một số chuyên gia kinh tế, cơ chế điều hành giá xăng dầu nói trên đã xuất hiện những “kẽ hở” mà cả doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu và cơ quan quản lý có thể lợi dụng “xin-cho”. Doanh nghiệp chỉ cần “lách” quy định theo Nghị định 84, cứ 10 ngày điều chỉnh tăng 1 lần dưới 7% cũng đủ làm người tiêu dùng chóng mặt. Việc duy trì cơ chế nửa vời, lưỡng tính (cho doanh nghiệp tự định giá, nhưng vẫn phải xin ý kiến của cơ quan quản lý nhà nước) dễ gây tiêu cực, điều phối không nhịp nhàng, mà hệ lụy phát sinh là tình trạng găm hàng vừa qua. Giá nhập khẩu được tính 30 ngày bình quân theo giá ở Xin-ga-po, nhưng thực tế, doanh nghiệp đang nhập từ nhiều nguồn khác…

Mỗi lít xăng dầu ở Việt Nam hiện phải “cõng” khá nhiều loại thuế, phí. Trong đó có loại vô lý, ví dụ, như với những người mua xăng dầu không với mục đích để chạy xe vẫn phải đóng thêm phí giao thông. Mặt hàng xăng còn bị đánh thêm 10% thuế tiêu thụ đặc biệt... 

Tại hội thảo về giá xăng dầu mới đây, nhiều chuyên gia kinh tế đề nghị, để thiết lập thị trường xăng dầu ở Việt Nam cạnh tranh bình đẳng, công khai và minh bạch, cần phải sửa đổi Nghị định 84 về cơ chế kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam. Giá xăng dầu nên giữ ổn định trong điều kiện có thể để tránh những cú sốc tăng giá ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống kinh tế - xã hội. Có thể giữ sự ổn định của giá xăng dầu bằng các công cụ điều tiết qua chính sách thuế. Các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu cũng cần phải xác định nhiều hơn nữa trách nhiệm xã hội của mình, để thực hiện cải tổ quản lý sao cho giảm chi phí, giảm thiểu nhân tố ảnh hưởng đến giá bán. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng quản lý Nhà nước và doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu cũng cần công bố thông tin về giá bán bảo đảm công khai, kịp thời và minh bạch hơn. 

Mặt khác, để tiến tới thị trường xăng dầu cạnh tranh cần cởi mở để cho phép các nhà đầu tư nước ngoài có thể đầu tư vào lĩnh vực kinh doanh xăng dầu. Cũng cần tăng cường vai trò của Cục Quản lý Cạnh tranh, đưa đơn vị này nằm ngoài Bộ Công Thương để có tiếng nói độc lập trong kiểm soát cạnh tranh, độc quyền.

Đỗ Phú Thọ