Về một bức ảnh lịch sử

QĐND Online - “Đây là báu vật của gia đình. Nhất là ông Thân nhà tôi mất chỉ sau khi bức ảnh này được chụp có 7 năm. Tác giả là ông Vũ Năng An. Ông An mất cũng đã mấy năm. Chuyện dài dòng, để kể cho cháu nghe”, bà Phan Thị Sang, vợ của cố uỷ viên Uỷ ban Khởi nghĩa Hà Nội Nguyễn Duy Thân rỉ rả sau khi lần giở đống tư liệu của gia đình và chỉ vào bức ảnh lịch sử “Chiếm Phủ Khâm sai” trong Tổng khởi nghĩa.

Ông Nguyễn Duy Thân mặc áo vét, đội mũ phớt, đang chạy về phía cổng. Sát ông là người mặc bộ đồ trắng...

… Ông Thân quê ở làng Đình Bảng, Bắc Ninh - vùng quê Kinh Bắc giàu có với truyền thống sản xuất, thương mại. Năm 1934, ông được gia đình cho ra Hà Nội ăn học. Thi đỗ vào học trường Bưởi, ông được giác ngộ cách mạng và tham gia phong trào thanh niên, học sinh tại trường.

Năm 1937, bị mật thám Pháp theo dõi, ông được tổ chức cho thoát li về dạy học ở xã Trung Mầu, ven đê sông Đuống.

Năm 1940, ông về quê tham gia thành lập “chi bộ ghép” thuộc huyện Từ Sơn. Về tới xã, ông tuyên truyền vận động giác ngộ quần chúng cùng anh em họ hàng tách ra lập chi bộ đầu tiên ở xã Đình Bảng.

Ông Lê Quang Đạo, cháu gọi ông Thân là cậu ruột, được ông giới thiệu kết nạp và là bí thư đầu tiên của xã. Vừa tham gia sinh hoạt tại chi bộ xã, ông Thân vừa tham gia hoạt động tại Hà Nội.

Năm 1941, ông bị lộ, bị bắt và đày lên Sơn La. Những tháng năm giam cầm ở nhà tù Sơn La, vì giỏi tiếng Pháp, khi bị đánh đập, ông lí luận với quản giáo: “Nghe nói nước Đại Pháp dân chủ, văn minh. Vậy cớ sao ở đây các ông lại hành hạ, đánh đập tù chính trị? Như vậy có dân chủ, văn minh?”. Đuối lí, kẻ địch phải cho ông - một trong số ít tù chính trị - không phải mặc quần áo tù.

Đầu năm 1945, ông cùng nhiều tù chính trị ở Sơn La - lợi dụng Nhật hất cẳng Pháp ở Đông Dương - tổ chức vượt ngục thành công. Ngay sau đó, ông về Đan Thượng, Phú Thọ xây dựng “chi bộ ghép” đầu tiên, sau phát triển sang cả tỉnh Yên Bái. Ít lâu sau, ông Trần Quốc Hoàn cử ông Ngô Minh Loan (vốn hoạt động trong phong trào công nhân) lên thay để ông về tham gia lãnh đạo phong trào cách mạng Hà Nội.

Bà con buôn bán ở Hà Nội, nhất là Hàng Ngang, Hàng Đào, Hàng Bồ có nhiều doanh nghiệp tư sản gốc Đình Bảng, Bắc Ninh. Ông đã vận động họ ủng hộ Việt Minh.

Khi ông Trần Tử Bình và ông Nguyễn Khang, 2 uỷ viên Thường vụ Xứ ủy Bắc kỳ, quyết định thành lập Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội do ông Nguyễn Khang làm chủ tịch, ông Trần Đình Long là cố vấn thì ông Nguyễn Duy Thân là uỷ viên phụ trách “giới công thương” cùng các ông Nguyễn Quyết, Lê Trọng Nghĩa và Trần Quang Huy.

Sau lễ mít tinh tại quảng trường Nhà hát Lớn sáng 19-8-1945, hàng vạn quần chúng cách mạng chia làm 2 cánh: cánh thứ nhất tiến công vào Phủ Khâm sai - cơ quan đầu não của chính quyền bù nhìn; cánh thứ hai do ông Nguyễn Quyết chỉ huy tiến công vào Trại Bảo an binh (đối diện với rạp chiếu phim Majestique - nay là rạp Tháng Tám).

Ông Thân theo cánh thứ nhất, được phân công tiếp nhận và quản lí công việc của Phủ Khâm sai. Ai cũng phấn khích khi thấy quần chúng cách mạng ào ào tiến tới Phủ.

Ông Vũ Năng An vốn là tay chụp ảnh có hạng ở Hà Nội. Sinh năm 1916 tại Nam Định; năm 20 tuổi, ông An rời Nam Định vào nam lập thân. Khởi đầu xin học nghề ảnh tại Studio Géo Thơm ở Sài Gòn, rồi ông là một trong những người vận động thành lập Hội điện ảnh An Nam vào năm 1937-1938.

Với bản lĩnh nhạy cảm của người cầm máy “phải ghi chép cho được những sự kiện thời sự trọng đại”, hôm ấy, ông không quên mang theo máy. Ngay tại quảng trường Nhà hát Lớn, ông đã chụp được bức ảnh toàn cảnh vô giá.

Khi quần chúng ào ào tiến về Phủ, ông chạy theo sau. Liên tục bấm máy. Một hình ảnh hào hùng hiện lên: Bên trong những họng súng thò ra. Mặc! Không chờ cho cổng mở, các thanh niên tự vệ đã theo nhau trèo qua hàng rào, trèo qua cánh cổng để vào bên trong. Ông An giương máy chụp thời khắc ấy.

Sau này, tráng phim, in ảnh xong, khi giơ bức ảnh lên sáng xem thì thấy hình ảnh của ông Nguyễn Duy Thân mặc áo vét, đội mũ phớt, đang chạy về phía cổng. Sát ông là người mặc bộ đồ trắng... Ông An mừng quá, nghĩ sẽ tặng cho người ủy viên Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội bức ảnh này.

Ngay ngày 20-8-1945, ông Thân được giao nhiệm vụ Phó chủ tịch Ủy ban Nhân dân Cách mạng Bắc Bộ, đóng trụ sở ở Bắc Bộ phủ (mà ông Khang là chủ tịch). Còn bà Sang, đến năm 1946, về làm bí thư quận Đề Thám (gồm Hai Bà Trưng, Thanh Trì… ngày nay). Bà được ông giao nhiệm vụ bảo vệ thầy Xiển. Ngày đi học, thầy Nguyễn Xiển dạy ông Thân ở trường Bưởi. Nay ông Thân lại được  Đảng giao nhiệm vụ vận động giới trí thức theo cách mạng. Ông đã vận động thầy Xiển làm việc cho chính quyền mới. Hiểu cương lĩnh, đường lối của Cụ Hồ, thông qua trò yêu mà ông Xiển đã tham gia Ủy ban nhân dân cách mạng Bắc Bộ. Sau đó cùng gia đình lên Việt Bắc tham gia kháng chiến.

Ngày Tổng khởi nghĩa, bà Sang tham gia lãnh đạo khởi nghĩa ở Bắc Ninh. Bà cùng đoàn đại biểu Bắc Ninh, Hà Nội (có ông Nguyễn Văn Trân, Trần Quốc Hoàn) đi dự Đại hội Quốc dân ở Tân Trào. Trước khi khai mạc Đại hội, bà là đại biểu phụ nữ đặc cách dự Hội nghị Trung ương mở rộng.

Ít ai biết bà là em ruột tướng Phan Trọng Tuệ. Và cũng ít ai biết ông Thân xây dựng gia đình với bà Phan Thị Sang. Mối tình này là mối tình đẹp. Bà nhớ lại: “Cuối năm 1945, đầu 1946, bọn Tàu Tưởng đóng ở bốt Đáp Cầu hay nhũng nhiễu dân. Tỉnh ủy bàn phải đánh, bà đề nghị phải tiêu diệt gọn. Sau trận đánh, không ai ngờ có thằng thoát chết, chạy về Hà Nội. Bọn Tàu Tưởng đã kiện Chính phủ. Dân thị xã Bắc Ninh đồn rằng: Bà Vũ Thị Khôi (bí danh của bà) chỉ huy đánh bốt Đáp Cầu, rồi lấy ngựa hồng của Tàu phi khắp thị xã.

Ông Thân lên thanh tra, thấy bà đẹp với áo the, khăn mỏ quạ nhưng luôn giắt “súng sáu” sau lưng. Ông tìm hiểu và nhờ ông Xuân Thuỷ làm mối. Thế là nên vợ nên chồng. Hai ông bà cùng là đại biểu khóa 1 của Quốc hội lập hiến, tham gia xây dựng những bộ luật đầu tiên của nước Việt Nam mới. Trong danh sách trúng cử đại biểu khóa 1 của tỉnh Bắc Ninh thì ông bà là cặp vợ chồng nghị sĩ trẻ và đẹp nhất.    

Năm 1948, Hồ Chỉ tịch ra sắc lệnh số 175 (ngày 14-4), cử ông Nguyễn Khang làm Chủ tịch và ông Nguyễn Duy Thân làm Phó chủ tịch Ủy ban Kháng chiến hành chính Liên khu I. Công tác ở Việt Bắc suốt 5 năm, đến cuối năm 1950 thì ông được cử đi học, rồi bị ốm và mất ở Bắc Kinh”.

Cầm trên tay bức ảnh kỷ niệm, bà Sang bồi hồi: “Ông An có quan hệ thân thiết với ông Phạm Quang Chỉ, thư kí của ông Thân nhà tôi. Nên ông An đã tặng ông Chỉ bức ảnh này, nhờ chuyển cho gia đình. Phía sau bức ảnh còn lưu chữ kí của ông An, ghi ngày 21-5-1947... Mãi những năm sau này, khi chiến tranh đã qua đi, khi nhà tôi đã mất thì gia đình mới tìm lại được bức ảnh quý này…”.

Nhân kỉ niệm 64 năm ngày Tổng khởi nghĩa, xin thắp nén tâm nhang tưởng nhớ một uỷ viên Uỷ ban Khởi nghĩa của thủ đô Hà Nội!