Ngày 9-11, Quốc hội làm việc tại Hội trường để xem xét việc  thực hiện chính sách, pháp luật về quản lý, sử dụng vốn, tài sản Nhà nước tại các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước. Phiên họp trở nên căng thẳng và sôi động  khi có rất nhiều ý kiến của các đại biểu Quốc hội “mổ xẻ” các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước. Các đại biểu cũng đã kiến nghị nhiều giải pháp quản lý chặt chẽ vốn, tài sản của Nhà nước, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp Nhà nước phát triển bền vững, xứng đáng là hạt nhân của nền kinh tế.

Đại biểu Vũ Văn Ninh (đoàn Nam Định) phát biểu ý kiến trong phiên họp Quốc hội chiều 9-11. Ảnh: TTXVN

 Vai trò lớn, trách nhiệm nặng nề

Theo báo cáo giám sát của Ủy ban Thường vụ Quốc hội gửi tới các đại biểu Quốc hội và báo cáo tóm tắt do Chủ nhiệm Ủy ban kinh tế của Quốc hội Hà Văn Hiền trình bày trước Quốc hội: Các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước  có vai trò đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Qua giám sát, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thấy rằng: Đa số các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước đã kinh doanh có lãi; các chỉ tiêu nhìn chung đều tăng trưởng, năm sau cao hơn năm trước, nhưng mức độ thì khác nhau, có tập đoàn, tổng công ty đạt hiệu quả cao, có đơn vị lại đạt hiệu quả rất thấp, nhưng nhìn tổng thể, vai trò của tập đoàn, tổng công ty Nhà nước trong thời gian qua là hết sức quan trọng trong phát triển kinh tế-xã hội của đất nước.

Về quy mô vốn: Nhìn chung, quy mô vốn chủ sở hữu của hầu hết các tập đoàn, tổng công ty được bảo toàn và không ngừng tăng trong những năm qua. Cụ thể, đến cuối năm 2008 đạt 485 nghìn 644 tỉ đồng với tốc độ tăng vốn chủ sở hữu tính chung trong ba năm 2006-2008 ở mức khá cao 46,5%. Nguồn bổ sung vốn chủ sở hữu chủ yếu từ lợi nhuận sau thuế và thặng dư vốn cổ phần. Xét tổng thể, mặc dù tỉ trọng vốn chủ sở hữu trên tổng nguồn vốn của các tập đoàn, tổng công ty có xu hướng giảm dần, nhưng có thể đánh giá quy mô vốn Nhà nước đã đầu tư vào các tập đoàn, tổng công ty là khá lớn, tạo điều kiện để các tập đoàn, tổng công ty mở rộng hoạt động...

Phát biểu ý kiến thảo luận, hầu hết các đại biểu Quốc hội đều nhất trí với báo cáo giám sát của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Các đại biểu đều khẳng định vai trò và trách nhiệm lớn lao của các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước.  Đại biểu Trần Du Lịch (đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng: Quá trình đổi mới sắp xếp gần hai thập kỷ qua đã làm cho lực lượng doanh nghiệp Nhà nước mạnh lên thực sự và vốn Nhà nước ngày càng tăng chứ không mất đi. Chuyện lỗ lãi của các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước trong cơ chế thị trường là đương nhiên, bất cứ thành phần nào cũng vậy không riêng gì khối doanh nghiệp Nhà nước.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Đào (đoàn Hà Nội) nhấn mạnh đến nhiệm vụ chính trị-xã hội của các doanh nghiệp Nhà nước và đề nghị  cần phải có hành lang pháp lý minh bạch buộc họ phải làm gì và được những gì.

Đại biểu Đỗ Mạnh Hùng (đoàn Thái Nguyên) khẳng định: Nhiều tập đoàn và tổng công ty Nhà nước đã đóng vai trò hết sức trọng yếu trong việc điều tiết, bình ổn thị trường, thực hiện các chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước và giải quyết việc làm, đảm bảo an sinh xã hội, xóa đói giảm nghèo, đền ơn đáp nghĩa hoặc đầu tư phát triển ở những vùng sâu, vùng xa.

 Từ đặc quyền đến... độc quyền

Nhiều đại biểu Quốc hội đã phân tích ưu thế nổi bật của các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước trong cơ chế thị trường hiện nay. Các đại biểu cũng đưa ra lời nhận xét, trên thực tế, một số quy định hiện hành đã tạo điều kiện cho tập đoàn, tổng công ty Nhà nước kinh doanh độc quyền, gây khó khăn cho người sử dụng dịch vụ. Đại biểu Mã Điền Cư (đoàn Quảng Ngãi) cho rằng, trong khi được hưởng nhiều lợi thế của Nhà nước về chính sách, được phép khai thác độc quyền nguồn tài nguyên của Nhà nước, được ưu đãi tạo điều kiện tối đa về vốn, tuy nhiên những đặc quyền đặc lợi của Nhà nước dành cho tập đoàn, tổng công ty đã dẫn tới tình trạng độc quyền trong nhiều lĩnh vực. Đại biểu nhấn mạnh: Nói đến tập đoàn và tổng công ty Nhà nước không thể nói đến độc quyền to lớn về vốn, đặc quyền khai thác và kinh doanh ngành nghề có mức độ lợi nhuận rất lớn được Nhà nước rót vốn và tạo điều kiện hỗ trợ tối đa khi vay vốn ngân hàng. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là các tập đoàn và tổng công ty có số vốn thực rất ít, phần lớn là vốn vay ngân hàng trong đó để sử dụng đầu tư tràn lan vào những ngành nghề khác. Trong khi đó, tỷ lệ lợi nhuận bình quân hằng năm của các tập đoàn và tổng công ty lại không được công khai, minh bạch, nên ít ai biết đích xác hiệu quả kinh tế thực của vốn đầu tư Nhà nước tại các doanh nghiệp này.

 Đại biểu Trần Ngọc Vinh  (đoàn Hải Phòng), Nguyễn Thị Hồng Hà (đoàn Hà Nội) và một số đại biểu khác cho rằng: Một số tập đoàn, tổng công ty được ưu ái đầu tư nguồn vốn lớn với những lĩnh vực kinh doanh độc quyền đã dựa vào lợi thế đó để góp bằng thương hiệu với các doanh nghiệp khác. Các đại biểu đề nghị các cơ quan chức năng của Nhà  nước cần hoàn thiện mô hình tập đoàn kinh tế, tổng công ty Nhà nước để hạn chế tối đa tình trạng độc quyền như hiện nay và tạo ra sự  cạnh tranh lành mạnh trên thị trường.

Cần làm rõ trách nhiệm cá nhân

Nhiều đại biểu Quốc hội dẫn chứng về một số cán bộ tập đoàn, tổng công ty Nhà nước có nhiều sai phạm nhưng vẫn "hạ cánh" an toàn và đề nghị cần phải làm rõ trách nhiệm cá nhân của các cán bộ lãnh đạo, quản lý các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước nếu để thất thoát vốn và tài sản của Nhà nước. Đại biểu Nguyễn Đình Xuân (đoàn Tây Ninh) lo ngại là sự hình thành và phát triển quá nhanh các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước đã vượt quá tầm quản lý của Nhà nước, cũng như chính khả năng điều hành của doanh nghiệp: Nhiều người ví những tổng công ty của chúng ta hiện nay như những người khổng lồ trên đôi chân đất sét, hoặc những cỗ máy khổng lồ mà khi chế tạo xong, không thể kiểm soát được.

Đại biểu Cao Sĩ Kiêm (đoàn Thái Bình) cũng cho rằng: Do thành lập nhanh lại chưa có sự chuẩn bị kỹ nên ngay cả đội ngũ nhân lực quản trị của nhiều tập đoàn còn yếu. Việc phân cấp, phân quyền, quy định trách nhiệm và quyền hạn ở các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước cũng chưa rõ ràng.

Một số đại biểu đã lấy ví dụ về việc tập đoàn Vinashin đã có số nợ chiếm đến 91,4% tổng số nợ quá hạn mà 7 tập đoàn đang nợ, trong đó có hàng tỉ đô-la nợ nước ngoài mà Nhà nước bảo lãnh và sắp sửa đến thời hạn phải trả cả nợ gốc và lãi. Thế nhưng, cho đến thời điểm này, các cán bộ chủ chốt của Vinashin vẫn chưa bị xử lý.  Các  đại  biểu cho rằng: Nếu không thay đổi cơ chế chính sách, không làm rõ mô hình phát triển thì các "quả đấm thép" khó có thể trở thành quả đấm mạnh.

 Phải bịt ngay các lỗ hổng về văn bản quy phạm pháp luật

Hầu hết các đại biểu Quốc hội đều nhất trí với đánh giá của Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong Báo cáo giám sát: Một số luật và văn bản hướng dẫn thi hành Luật chậm được ban hành, sửa đổi, bổ sung và chưa đáp ứng được yêu cầu quản lý và phát triển của doanh nghiệp Nhà nước trong kinh tế thị trường và hội nhập; chưa triệt để tách biệt chức năng thực hiện các quyền chủ sở hữu với chức năng quản lý hành chính Nhà nước theo quy định của Luật Doanh nghiệp. Mô hình và phương thức hoạt động tuy đã có nhiều tiến bộ nhưng vẫn còn nhiều bất cập làm hạn chế chất lượng quản lý, sử dụng vốn, tài sản nhà nước tại tập đoàn, tổng công ty Nhà nước. Cơ chế giám sát và tổ chức thực hiện giám sát của các cơ quan quản lý Nhà nước về sử dụng vốn, tài sản Nhà nước đối với tập đoàn, tổng công ty còn nhiều bất cập. Chậm xây dựng một hệ thống tiêu chí an toàn về mặt tài chính trong hoạt động sản xuất - kinh doanh để làm cơ sở cho giám sát, quản lý Nhà nước tại các tập đoàn, tổng công ty. Việc phân công, phân cấp thực hiện quyền và nghĩa vụ chủ sở hữu Nhà nước đối với tập đoàn, tổng công ty còn những điểm chưa hợp lý, chưa rõ ràng vai trò và trách nhiệm của các bộ, ngành, UBND trong quản lý, giám sát việc sử dụng vốn, tài sản tại các tập đoàn, tổng công ty.

Các đại biểu đề nghị cần phải bịt ngay các lỗ hổng về văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước.  Một số đại biểu đề nghị Quốc hội sớm ban hành Luật sử dụng vốn Nhà nước đầu tư vào kinh doanh để quản lý, đầu tư vốn Nhà nước tại các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế. Xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý Nhà nước về vốn và tài sản tại tập đoàn, tổng công ty trên cơ sở hoàn thiện cơ chế phân cấp thực hiện quyền, nghĩa vụ của chủ sở hữu Nhà nước theo nguyên tắc phải có một đầu mối chịu trách nhiệm chính theo dõi việc sử dụng vốn, tài sản Nhà nước và phân tích, đánh giá hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Nhà nước, kể cả các tập đoàn, tổng công ty đặc biệt. Thực hiện triệt để hơn tách chức năng quản lý Nhà nước với chức năng thực hiện các quyền chủ sở hữu; tách biệt thực hiện quyền chủ sở hữu đối với quyền chủ động kinh doanh của doanh nghiệp...

  ĐỖ PHÚ THỌ