34 năm sau chiến tranh, bom mìn, vật nổ (BMVN) còn sót lại ở Việt Nam ước khoảng 800 nghìn tấn, làm ô nhiễm hơn 20% diện tích đất đai. Hơn 100 nghìn người chết và bị thương do bom mìn. Chính phủ, nhân dân Việt Nam, với sự hỗ trợ của bạn bè quốc tế đã và đang nỗ lực rà phá, khắc phục hậu quả, giúp đỡ, xoa dịu nỗi đau cho các nạn nhân. Đó là nội dung xuyên suốt cuộc tọa đàm “Chung tay góp sức khắc phục hậu quả bom mìn” do Bộ LĐ-TB-XH, UBND tỉnh Quảng Trị, Bộ tư lệnh Công binh, Trung tâm Công nghệ xử lý bom mìn (BOMICEN) và Báo Quân đội nhân dân vừa phối hợp tổ chức tại Đông Hà, Quảng Trị.

Nỗi đau thời bình

Các đại biểu dự tọa đàm thăm khu trưng bày bom mìn, vật nổ và giáo dục phòng, tránh của Tổ chức “Cây Hòa bình Việt Nam”.

 “Trong những năm chiến tranh, quân đội Mỹ đã thiết lập tại Quảng Trị hàng rào điện tử Mắc Na-ma-ra với đủ các loại bom mìn; đã trút xuống mảnh đất này đủ các loại bom, phi pháo, đạn… tàn phá 435 trong tổng số 446 ngôi làng. Riêng ngày 31-12-1972 chúng trút xuống Quảng Trị 4.000 tấn bom và hàng vạn quả đạn pháo. Số bom, đạn tỉnh Quảng Trị phải gánh chịu nhiều hơn số lượng mà các bên sử dụng trong Chiến tranh thế giới thứ 2…”-Đại tá Nguyễn Chí Hướng, Chỉ huy trưởng Bộ CHQS tỉnh Quảng Trị giới thiệu vắn tắt những con số ấn tượng tại cuộc tọa đàm, cho thấy mức độ tàn khốc của chiến tranh và lượng BMVN còn sót lại là rất lớn. Mọi hoạt động của người dân như cuốc đất trồng rau, làm nhà, chăn trâu, chặt củi và các hiện tượng tự nhiên như mưa gió, sạt lở đất… đều phát hiện được BMVN. Ngay cả những nơi đã được làm sạch cũng chưa hẳn đã tuyệt đối an toàn, bởi BMVN từ nơi khác vẫn trôi về theo mưa lũ…

 Theo Đại tá Nguyễn Trọng Cảnh, Giám đốc BOMICEN (Bộ tư lệnh Công binh): Ngoài Quảng Trị, các tỉnh “trọng điểm” khác như Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thừa Thiên-Huế, Quảng Ngãi… mức độ ô nhiễm BMVN cũng rất nghiêm trọng. Số người dân bị chết, tàn tật vì BMVN tại 6 tỉnh miền Trung lên tới hơn 22.760 nạn nhân. Hằng năm, Chính phủ Việt Nam phải chi hàng nghìn tỉ đồng cho rà phá bom mìn, cấp cứu, điều trị, hỗ trợ nạn nhân, chưa tính những tổn thất rất lớn khác.

 Trước khi diễn ra cuộc tọa đàm, các đại biểu quốc tế, trong nước đã trực tiếp thăm hỏi, gặp gỡ, tặng quà các nạn nhân do BMVN, những số phận không may mắn sau chiến tranh.

Tại xã Hải Thọ, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, một căn nhà cấp 4 cạnh đường làng vừa được khánh thành, còn thơm mùi vôi mới. Lẽ thường, chủ nhân sẽ rất mừng, nhưng trong ngôi nhà ấy, hai vợ chồng trẻ giờ đây đang lo không thể trả được món nợ, bởi anh Phạm Quý Tiến, người chủ gia đình, vừa bị tai nạn do mìn, nằm liệt giường. Nếu không bị tai nạn, số tiền vay mượn làm nhà anh chị sẽ thu xếp trả được.

  Hôm ấy, anh cuốc đất ở mảnh vườn sau nhà. Một tiếng nổ chát chúa và anh bị thương, đôi tay cụt ngủn, đôi chân bại liệt… Từ trụ cột gia đình, nay anh trở thành tàn phế, trút gánh nặng lên đôi vai gầy của vợ người vợ trẻ Nguyễn Thị Thu Hiếu, 34 tuổi và hai đứa con thơ dại. Những hoàn cảnh như anh Tiến ở đất Quảng Trị này không hiếm bởi có tới 1,12% dân số của tỉnh là nạn nhân của bom mìn. Anh Nguyễn Quốc Tịch (quê xã Cam Tuyền, huyện Cam Lộ) ngoài 50 tuổi, hai lần bị tai nạn, BMVN đã cướp đi đôi tay và một mắt của anh. Anh đau xót nhớ lại: “Năm 1972, một quả mìn nổ làm tôi cụt tay trái. Tháng 2-2008, khi thả trâu, vô tình tôi lật phiến đá lên ngồi nghỉ, mìn nổ lại cướp đi tay phải và mắt trái. Bây giờ mọi việc, kể cả vệ sinh cá nhân, tôi đều phải nhờ vợ con giúp đỡ”...

Rút ngắn thời gian làm sạch ô nhiễm bom mìn

Gần 30 ý kiến, tham luận của các đại biểu trong nước và quốc tế tại cuộc tọa đàm đã làm rõ thực trạng, hậu quả ô nhiễm BMVN sau chiến tranh ở Việt Nam; về công tác tuyên truyền, giáo dục phòng tránh tai nạn bom mìn và công tác hỗ trợ các nạn nhân bom mìn. Nhiều nhiệm vụ trước mắt, lâu dài được đặt ra. Các chuyên gia cho rằng, số lượng BMVN còn sót lại ở Việt Nam quá lớn, nếu tốc độ khắc phục như vừa qua, phải mất khoảng 300 năm nữa mới có thể làm sạch bom mìn, vật nổ; do vậy cần sớm hoàn chỉnh, ban hành Chương trình hành động quốc gia khắc phục hậu quả BMVN còn lại sau chiến tranh. Cùng với sự nỗ lực của Chính phủ, quân đội, nhân dân Việt Nam, rất cần sự hỗ trợ, giúp đỡ từ bè bạn quốc tế.

   Đại tá Phan Đức Tuấn, Phó tư lệnh Binh chủng Công binh khẳng định: Đảng, Nhà nước, quân đội và nhân dân Việt Nam, dù còn nhiều khó khăn về kinh tế, nhưng đã nỗ lực hết mình để dò gỡ, khắc phục hậu quả BMVN, bởi “không người Việt Nam nào muốn công việc này kéo dài tới… 300 năm”. Bà Nguyễn Thu Thảo, Trưởng đại diện Quỹ Cựu chiến binh Mỹ tại Việt Nam, một tổ chức có gần 10 năm hợp tác với BOMICEN đánh giá cao những nỗ lực của Việt Nam: Chỉ riêng năm 2008, Chính phủ Việt Nam đã chi khoảng 70 triệu đô la Mỹ, rà phá gần 100ha đất, thu hồi 700 tấn bom, đạn, vật nổ…”. Các ý kiến tọa đàm đều thống nhất: Khắc phục hậu quả BMVN, cần nhiều giải pháp đồng bộ từ tuyên truyền, giáo dục phòng tránh đến rà phá BMVN, hỗ trợ nạn nhân, tái định cư, tái hòa nhập cộng đồng. Những công việc này phải được các bộ, ngành, địa phương triển khai tích cực, bạn bè quốc tế nỗ lực giúp đỡ.

Quảng Trị là địa phương chịu nhiều đau thương, mất mát, cũng là địa phương có nhiều cách làm hay cần được nhân rộng. Ông Nguyễn Đức Chính, Phó Chủ tịch UBND tỉnh cho biết: Tỉnh là địa phương đầu tiên trong cả nước thực hiện hợp tác với các tổ chức quốc tế tiến hành rà phá bom mìn nhân đạo. Các tổ chức như: SODI (CHLB Đức), MAG (Vương quốc Anh), các tổ chức phi chính phủ của Hoa Kỳ, như “Cây Hòa bình Việt Nam” (Peace Trees Viet Nam), các Dự án Renew, CPI… đã hỗ trợ tổng cộng hơn 21,5 triệu đô la, rà phá, giải phóng hơn 1.350ha đất, phát hiện, phá hủy hơn 132.000 BMVN.

Để hạn chế nỗi đau, mất mát do BMVN gây ra, công tác tuyên truyền, giáo dục phòng tránh tai nạn bom mìn phải được đặt lên hàng đầu. Thiếu tướng Lê Phúc Nguyên, Tổng biên tập Báo Quân đội nhân dân đánh giá: Những năm qua, hoạt động tuyên truyền, giáo dục, phòng ngừa tai nạn bom mìn đã được triển khai dưới nhiều hình thức, nhưng chưa thường xuyên, liên tục, chưa tương xứng với yêu cầu. Hình thức tuyên truyền chưa phong phú, mới tập trung vào một số đối tượng. Đặc biệt công tác tuyên truyền giáo dục chưa huy động được nhiều thành phần trong xã hội tham gia, nên chưa sâu, rộng, hiệu quả hạn chế. Thời gian tới, trong chương trình mục tiêu quốc gia về khắc phục hậu quả BMVN, công tác tuyên truyền giáo dục cần được ưu tiên hàng đầu; có sự vào cuộc đồng bộ của các ngành, các cấp, các tổ chức xã hội và cơ quan báo chí; chú trọng cả truyền thông trên báo chí, phát thanh, truyền hình, điện ảnh, tư liệu… và các hình thức truyền thông, giáo dục cộng đồng. Truyền thông càng sâu, rộng thì càng giảm nhẹ tai nạn, thương tích do BMVN gây ra. Các đơn vị, lực lượng chuyên trách khắc phục hậu quả bom mìn, chính quyền, cơ quan quân sự các địa phương cần thường xuyên chia sẻ thông tin với báo chí. Đặc biệt, thông tin đối ngoại trong lĩnh vực này cần được đẩy mạnh hơn nữa, để bạn bè quốc tế không chỉ biết đến chiến tranh, đến tội ác chiến tranh ở Việt Nam, mà để họ hiểu hơn về công tác khắc phục hậu quả BMVN sau chiến tranh, qua đó chung tay góp sức cùng chúng ta trong lĩnh vực nhân đạo này.

Trong lĩnh vực truyền thông, tại địa bàn Quảng Trị, một số tổ chức quốc tế có nhiều cách làm sáng tạo, phù hợp, hiệu quả. Ví như Tổ chức “Cây Hòa bình Việt Nam” (một tổ chức phi chính phủ của Mỹ) đã in nhiều tranh cổ động, áp phích, tờ rơi… bằng tiếng Việt, tiếng của đồng bào các dân tộc thiểu số trên địa bàn để chuyển tải nội dung thông tin cảnh báo, phòng tránh BMVN. Ông B.Buraighs, đại diện của tổ chức “Cây Hòa bình Việt Nam” cho rằng: Một tờ rơi, bức tranh nhỏ tuyên truyền cho học sinh cũng rất hiệu quả, bởi khi các em mang về nhà, bố mẹ, anh chị em, bạn bè… đều biết và quan tâm.

  Khi xem cuốn truyện tranh kể về câu chuyện của hai cậu bé liên quan đến đề tài bom mìn, tôi nhớ lời ông Roger Hess, Giám đốc điều hành Quỹ Nhân đạo Golden West khi tặng 1.700 bản sách về phòng tránh BMVN cho Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Trị tại buổi tọa đàm: “Đây không phải là cuộc phiêu lưu của các siêu nhân, nhưng cách đưa vấn đề phòng tránh bom mìn đến trẻ em thật khéo…”. Anh Trần Hoài Trung, Bí thư Huyện đoàn Hướng Hoá nêu kinh nghiệm: Truyền thông về BMVN không phải làm cho người dân sợ, mà chính là giúp họ biết để phòng tránh. Đại tá Phạm Hoàng Sâm, Phó chủ nhiệm Chính trị Binh chủng Công binh khẳng định: Trong quá trình rà phá BMVN-nhiệm vụ vô cùng khó khăn, gian khổ, nguy hiểm, nhưng các chiến sĩ công binh, vừa lao động quên mình, vừa tích cực tuyên truyền để nhân dân trên địa bàn hiểu rõ sự nguy hiểm của BMVN, đồng thời tích cực tham gia giúp đỡ các nạn nhân.

Xoa dịu nỗi đau, vì cuộc sống yên bình

Ông Trần Bình Tám, đại diện Bộ Thông tin và Truyền thông phát biểu tại tọa đàm khẳng định: Hậu quả do BMVN gây ra rất thảm khốc, đau thương. Thật khó quên chiến tranh, bởi BMVN vẫn từng ngày, từng giờ gây hậu quả hết sức thương tâm. Hành động thiết thực nhất là mỗi người hãy góp sức, chung tay xoa dịu nỗi đau này. Phải tuyên truyền giáo dục rộng rãi đến mọi người dân để có biện pháp phòng tránh tốt, giảm bớt thiệt hại về người.

  Đại tá Nguyễn Trọng Cảnh, Giám đốc BOMICEN tâm sự: Cùng với rà phá, phòng ngừa, giảm thấp nhất thương vong cho người dân, điều mong muốn của nhiều cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước là các nạn nhân sẽ nhận được nhiều sự giúp đỡ, hỗ trợ thiết thực để tái hoà nhập cộng đồng.

  Thứ trưởng Bộ LĐ-TB-XH Bùi Hồng Lĩnh cho biết: Hầu hết các nạn nhân bị thương vong do bom mìn đều bị tàn tật suốt đời (bị cụt chân, tay, mù lòa, bỏng…) trong khi nhiều người là trụ cột trong gia đình, hoặc là các em nhỏ. Chính phủ và các địa phương đã quan tâm đầu tư rà phá BMVN, giải phóng đất đai, đưa người dân về tái định cư; tích cực cứu chữa, hỗ trợ, dạy nghề, hướng nghiệp, giúp nạn nhân tái hòa nhập cộng đồng… Đây là vấn đề cấp thiết, mang tính nhân đạo. Chính phủ Việt Nam đánh giá cao sự nỗ lực của Liên hợp quốc, sự giúp đỡ thiết thực của các nước, các tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính phủ… góp phần giúp Việt Nam nhanh chóng giải quyết vấn đề BMVN sót lại sau chiến tranh. Việt Nam mong muốn tiếp tục nhận được sự giúp đỡ quốc tế thực sự với tinh thần "Chung tay, góp sức khắc phục hậu quả bom mìn"...

Trên địa bàn tỉnh Quảng Trị hiện tại có 9 tổ chức quốc tế đang hợp tác giúp đỡ trong lĩnh vực này; 14 năm qua, hơn 2000 nạn nhân và gia đình nạn nhân được hỗ trợ trực tiếp như hỗ trợ điều trị chấn thương, chỉnh hình, phục hồi chức năng, tái hòa nhập cộng đồng, hỗ trợ dạy nghề, tạo việc làm, nâng cao thu nhập… Các tổ chức quốc tế đã giúp xây dựng hoàn chỉnh 5 làng tái định cư cho hơn 500 hộ gia đình, cùng các công trình phúc lợi. Mặt trận Tổ quốc tỉnh phối hợp xây dựng mới 320 căn nhà, hỗ trợ tín dụng cho hơn 300 gia đình nạn nhân chiến tranh. 

Ông Trần Hồng Chi, điều phối viên tổ chức CPI cho biết: Từ năm 2004 đến 2008, có 545 trường hợp được CPI hỗ trợ. Trong địa bàn dự án, khi nắm được thông tin, các nhân viên đến tận nơi, đánh giá điều kiện sống, khả năng làm việc, nhu cầu, mong muốn của nạn nhân để quyết định trợ giúp phù hợp, hiệu quả và có tính khả thi nhất.

Tổ chức SODI (CHLB Đức) sau hơn 10 năm hoạt động tại Việt Nam đã giúp xây dựng hoàn chỉnh 3 làng tái định cư trên địa bàn các huyện Cam Lộ, Triệu Phong (Quảng Trị) với tổng số hơn 220 hộ gia đình được tái định cư, ổn định cuộc sống.

Chúng tôi xin trích lời của Đại tá Phan Đức Tuấn, Phó tư lệnh Binh chủng Công binh tại cuộc tọa đàm và khi đến thăm văn phòng Tổ chức “Cây Hòa bình Việt Nam” để kết thúc bài viết này: Việt Nam sẽ làm hết sức mình để hướng tới một quốc gia không còn ô nhiễm BMVN, người dân có cuộc sống bình yên. Mong rằng, sẽ có nhiều “Cây Hòa bình” nở hoa, kết trái trên mảnh đất đầy bom đạn và thương tích chiến tranh; sẽ có nhiều nạn nhân bom mìn được hỗ trợ, tái hòa nhập cộng đồng bằng nỗ lực của Chính phủ, nhân dân Việt Nam và sự chung tay, góp sức của bạn bè quốc tế.

Bài và ảnh: QUÂN THỦY-THU THÁI