QĐND Online - Vào một ngày đầu năm dương lịch 2010, màn mưa phùn bàng bạc dường như làm cho tiết đông trở nên lạnh lẽo hơn, song nhiều học sinh, sinh viên vẫn tìm tới Văn miếu Mao Điền. Họ đến đây để cầu mong có một năm mới học hành tiến bộ, bởi từ lâu, di tích lịch sử cấp quốc gia này đã trở thành biểu tượng cho truyền thống văn hiến của tỉnh Hải Dương, được nhiều người tâm huyết với “sự học” đến tham quan, tìm hiểu.

Văn miếu Mao Điền nhìn từ hồ Thiên Quang Tỉnh.

Văn miếu Mao Điền thuộc xã Cẩm Điền, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương, cách thành phố Hải Dương chừng 16 km về phía Tây. Từ quốc lộ 5, có thể nhìn thấy Nghi môn của Văn miếu Mao Điền, nằm ở phía cuối con đường bê tông sạch sẽ. Hai bên đường là hai hàng tùng tháp uy nghi, tôn thêm vẻ cổ kính cho địa chỉ văn hoá này.

Khi mới được khởi dựng vào thời Lê Sơ (thế kỷ 15), Văn miếu Mao Điền có tên gọi là Văn miếu trấn Hải Dương, thuộc xã Vĩnh Lại, huyện Đường An, phủ Thượng Hồng (nay là xã Vĩnh Tuy, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương). Công trình gồm 5 gian bái đường và 3 gian chính tẩm đặt trên gò đất cao. Cùng thời điểm này, tại xã Mao Điền (thuộc tổng Mao Điền, huyện Cẩm Giàng, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương), một trường thi Hương cũng được xây dựng, cách Văn miếu trấn Hải Dương chừng một cây số theo đường chim bay. Trường thi này là nơi tổ chức 4 khoa thi Hội thời nhà Mạc vào những năm đầu thế kỷ 16.

Đến thời Tây Sơn, Văn miếu trấn Hải Dương được chuyển từ xã Vĩnh Lại về xã Mao Điền, hợp nhất với trường thi Hương (nay là Văn miếu Mao Điền và cánh đồng Tràng). Quy mô công trình rộng tới 3,6 ha. Văn miếu được xây dựng theo hướng Nam gồm các hạng mục: Bái đường, Hậu cung (mỗi toà 7 gian, xây theo kiểu chữ nhị), Đông vu, Tây vu, Gác khuê văn, gác Chuông, gác Trống, đài Nghiên, tháp Bút, Nghi môn, Thiên Quang Tỉnh và Khải thánh (thờ Phụ thân và Mẫu thân của Khổng Tử). Chỉ vào cây gạo cổ thụ trồng ngay bên hồ Thiên Quang Tỉnh, anh Hà Quang Thành, cán bộ Ban quản lý di tích Văn miếu Mao Điền cho biết: “Cây gạo cổ thụ này được trồng từ năm 1801, đánh dấu thời điểm Văn miếu được chuyển từ Vĩnh Lại về Mao Điền. Hơn 200 năm tuổi, cây gạo đã chứng kiến bao biến cố lớn lao của vùng đất hiếu học này”.

Trấn Hải Dương xưa gồm Hải Dương, Hải Phòng, một phần Đông Triều (Quảng Ninh), Mỹ Hào và Yên Mỹ (Hưng Yên), có tới 637 vị tiến sĩ. Bởi thế, Văn miếu Mao Điền và trường thi trấn Hải Dương được coi là nơi đã đào tạo được số cử nhân, tiến sĩ đứng hàng đầu cả nước. Trước đây, Văn miếu Mao Điền chỉ thờ Khổng Tử, song nay đã phối thờ thêm 8 vị Đại khoa tiêu biểu cho các lĩnh vực và thời đại. Trong đó 5 vị đã được đúc tượng đồng là Khổng Tử, nhà giáo Chu Văn An, Lưỡng quốc trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi, Danh nhân văn hoá thế giới-Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi, Trình quốc công Nguyễn Bỉnh Khiêm; 4 vị được đặt ngai thờ là Đại danh y thiền sư Tuệ Tĩnh, Nhập nội hành khiển Phạm Sư Mạnh, Thần toán Vũ Hữu và Nghi Ái quan-Tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ-nữ tiến sĩ duy nhất của nước ta thời phong kiến.

Du khách tham quan gác Trống.

Năm 1948, bị thực dân Pháp chiếm đóng, đặt chi khu quân sự (nay tại di tích vẫn còn lô cốt do Pháp xây dựng) và chịu sự tàn phá của thiên nhiên nên trong những năm 1980-1990, kiến trúc của Văn miếu bị xuống cấp trầm trọng, đồ thờ tự bị phá hủy, thất lạc. Từ năm 1991 đến nay, di tích đã được trùng tu, tôn tạo nhiều lần. Đặc biệt, qua đợt trùng tu, tôn tạo với quy mô lớn, kéo dài từ năm 2002 đến 2004, Văn miếu Mao Điền ngày nay đã xứng với tầm vóc là nơi tôn vinh văn hiến của một vùng đất hiếu học, với các hạng mục được bố trí cân đối. Năm 1992, Văn miếu đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.

Kể từ năm 2005 đến nay, “xuân thu nhị kỳ”, cứ vào tháng 2 và tháng 8 âm lịch, Văn miếu Mao Điền lại tổ chức lễ hội. Trong đó, lễ hội xuân được tổ chức vào tháng 2 có quy mô lớn hơn, diễn ra trong hai ngày, chính lễ là ngày 18. Phần lễ mở đầu lễ hội có các hoạt động như tế khai hội; các làng khoa bảng tiêu biểu của tỉnh tế tôn vinh tiến sĩ của làng mình; các tỉnh bạn tế giao lưu; biểu diễn trống hội; Lễ chữ…

“Đáng chú ý trong phần lễ là Lễ chữ, được thực hiện bởi đoàn tế nữ của xã Bình Minh, huyện Bình Giang. Các thành viên trong đoàn tế mặc áo tứ thân, xếp thành vòng tròn, di chuyển theo tiếng nhạc lưu thủy và thứ tự xếp thành chữ Hán cổ có nội dung “Tiên học lễ, hậu học văn””- anh Thành giới thiệu.

Sau phần lễ là phần hội với nhiều nội dung phong phú như hoạt động thư pháp, thi đấu cờ tướng, chọi gà, biểu diễn rối nước hoặc chèo thuyền hát quan họ….

Ngoài hai lễ hội lớn hàng năm, Văn miếu Mao Điền còn là nơi tuyên dương học sinh giỏi của các trường học trên địa bàn tỉnh Hải Dương. Trong vài năm trở lại đây, nhiều du khách nước ngoài cũng đã tìm về Văn miếu để hiểu hơn về con người và một vùng đất văn hiến.

Trước lúc chia tay, anh Thành chia sẻ với chúng tôi những điều anh cảm nhận qua mỗi ngày, cho dù thời gian làm việc tại khu di tích này chưa lâu: “Các làng khoa bảng về với lễ hội hàng năm đều tăng; các cháu học sinh về đây không chỉ là con em của tỉnh Hải Dương, mà rất nhiều cháu đến từ các tỉnh bạn. Những điều ấy làm cho người quản lý di tích như chúng tôi rất mừng. Mừng vị đạo học ngày càng được các thế hệ người Việt Nam coi trọng”.

Bài và ảnh: Phạm Hoàng Hà