Thành phố Hồ Chí Minh chọn 2009 là năm xây dựng nếp sống văn minh đô thị (VMĐT) và chủ đề này đã được triển khai rộng khắp các quận, huyện. Tuy nhiên, nói như bà Nguyễn Minh Hương, đại biểu HĐND Thành phố Hồ Chí Minh, thì: “Chúng ta đã đặt ra mục tiêu quá lớn là thay đổi ý thức người dân trong một, hai năm, trong khi lẽ ra cần phải có một quá trình giáo dục lâu dài, ít nhất là 10 năm.

Hiệu quả thấp

Cán bộ Phòng Thanh tra xây dựng quận 1 kiểm tra, xử phạt các trường hợp đỗ xe sai qui định. Ảnh: Song An

Trong hơn một tháng qua, HĐND Thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai nhiều đợt khảo sát thực hiện nếp sống VMĐT. Qua đó cho thấy vẫn còn nhiều vấn đề nóng hổi, bất cập, thiếu tính nền tảng của một đô thị văn minh, phát triển bền vững.

Chủ đề nếp sống VMĐT được chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh hướng đến  mục đích xây dựng thành phố “An toàn-Sạch sẽ-Mỹ quan-Thân thiện”, trong đó chú trọng ba nội dung: Thực hiện văn minh cộng đồng, vệ sinh môi trường đô thị và an toàn giao thông. UBND thành phố đã thành lập ban chỉ đạo các cấp và có nhiều chương trình, kế hoạch chuyên đề, hình thức xây dựng nếp sống VMĐT; phát động đợt tuyên truyền, giáo dục, vận động người dân xây dựng thành phố “Năm không” để loại bỏ năm hành vi: Xả rác, khạc nhổ, tiểu tiện bừa bãi, chửi thề-nói tục và ăn mặc hở hang, thiếu lịch sự nơi công cộng. Đồng thời, xây dựng các tuyến đường VMĐT, hệ thống thu gom rác, vệ sinh môi trường kênh rạch, khu phố không rác… 15 tuyến đường VMĐT được chọn phải gắn liền với các tiêu chí VMĐT, vệ sinh môi trường và trật tự đô thị-an toàn giao thông.

Cùng tham gia các đoàn khảo sát, giám sát về xây dựng VMĐT của Ban Văn hóa-Xã hội của HĐND Thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi thấy các tuyến đường thực hiện thí điểm nếp sống VMĐT, lòng lề đường vẫn còn rất nhiều rác thải sinh hoạt, trong khi những thùng rác mới được lắp đặt lại trống không.

Theo báo cáo của Sở Tài nguyên và Môi trường thành phố, hiện nay 5 quận trung tâm (gồm các quận: 1, 3, 4, 5, 10) đã có nhiều mô hình thực hiện xây dựng tuyến đường VMĐT, khu phố không rác nhưng vệ sinh trên các tuyến đường chưa đồng đều; những tuyến đường lớn, ở trung tâm, là tuyến điểm thì sạch hơn tuyến nhỏ. Việc tập kết rác ra điểm hẹn không đúng giờ gây mất mỹ quan đô thị. Nguyên nhân do sự phối hợp giữa các công ty thu gom rác công ích và dân lập chưa chặt chẽ. Hệ thống thùng rác mới chỉ đạt hơn 50% so với kế hoạch năm đề ra. Rác trên vỉa hè, rác dưới kênh rạch vẫn còn nhiều do ý thức người dân chưa cao. Kinh phí cho việc vớt rác trên kênh rạch còn thiếu.

Cùng lực lượng thanh tra xây dựng quận 1 đi tuần tra trên đường Đồng Khởi, chúng tôi thấy tình trạng dựng xe sai qui định diễn ra rất phổ biến. Anh Võ Tấn Đức, cán bộ Thanh tra xây dựng quận 1 cho biết:

- Mỗi ngày, đội tuần tra của quận xử lý hơn 100 trường hợp vi phạm như dựng xe sai qui định, buôn bán lấn chiếm lòng lề đường. Nhiều người khi bị phạt vẫn  không hiểu được lỗi vi phạm của mình.

Chị Nguyễn Thị Dung, nhà ở đường Trương Định, quận 1 sau khi bị lực lượng thanh tra xây dựng xử phạt vì lỗi đỗ xe sai qui định, đã trao đổi với chúng tôi: “Khi bị phạt tôi cũng không biết lý do. Khi được các anh giải thích tôi mới biết. Vì thói quen anh ạ. Hơn nữa, những tiêu chí của thực hiện nếp sống VMĐT thực sự tôi cũng chưa biết cụ thể sao nữa. Ở các quận khác tôi thấy việc chiếm lòng lề đường có bị xử phạt đâu”.

Cần nâng cao ý thức người dân

Ông Nguyễn Văn Phước, Phó giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, để thực hiện nếp sống VMĐT cần có các yếu tố theo công thức: “Nhận thức + Tuyên truyền + Xử phạt = Không rác”. Nhận thức của người dân là cơ sở đầu tiên để chương trình thành công. Khi người dân nâng cao ý thức, hiểu rõ ý nghĩa thực hiện nếp sống VMĐT vừa có lợi cho bản thân vừa có lợi cho cộng đồng, sẽ thực hiện tốt các qui định về thực hiện nếp sống VMĐT. Vì sao tình trạng xả rác vẫn diễn ra ở 15 tuyến đường VMĐT và các kênh rạch, trước hết là do ý thức người dân còn kém, chưa hưởng ứng chương trình VMĐT của thành phố.

Quận 1 được coi là địa bàn thực hiện khá tốt các tiêu chí của VMĐT. Bà Hồ Thị Vinh, Trưởng phòng Trung tâm Văn hóa thông tin quận 1, cho biết: Những kết quả bước đầu trong việc thực hiện nếp sống VMĐT là nhờ quận phát huy được cả hệ thống chính trị cơ sở và sự đồng thuận của người dân. Các phường đều tổ chức tuyên truyền, giáo dục ý thức và cũng tiến hành xử phạt nghiêm các trường hợp vi phạm. Trên mỗi tuyến đường, cấp phường tuyên truyền về VMĐT và yêu cầu các hộ dân làm bản cam kết, nhờ đó người dân hiểu và hưởng ứng thực hiện tốt.

Trao đổi với chúng tôi, ông Thái Đức Độ, Chánh Thanh tra Phòng Thanh tra xây dựng quận 1, cho biết, dù công tác tuần tra được tổ chức thường xuyên, nhưng để xử phạt hết các vi phạm thì không thể làm nổi. Để thực hiện tốt "Năm văn minh đô thị" cần tăng cường giáo dục, tuyên truyền nâng cao ý thức người dân.

Theo bà Nguyễn Thị Hường, Phó chủ tịch UBND quận 3, xây dựng tuyến đường văn minh mà đòi hỏi đường phố phải sạch ngay thì rất khó. Từ đầu năm đến nay, quận 3 tập trung vừa tuyên truyền để nâng cao ý thức người dân vừa giải quyết các điểm nóng. Cán bộ tuyên truyền VMĐT được tập huấn chuyên sâu về VMĐT, để khi đi tuyên truyền, vận động, người dân dễ hiểu và hưởng ứng làm theo. Từ đầu năm đến nay, quận 3 đã tổ chức lắp đặt hơn 600 thùng rác và việc giám sát, xử lý việc đổ rác được giao cụ thể cho các phường, khu phố.

 Bà Trần Thị Ngọc Anh, Trưởng ban Văn hóa-Xã hội của HĐND Thành phố Hồ Chí Minh, khi trực tiếp khảo sát về thực hiện nếp sống VMĐT nhận định: Thời gian qua, dù có nhiều hình thức tuyên truyền nhưng ý thức của người dân nhìn chung còn hạn chế, chưa hình thành ý thức tự giác của người dân. Chính quyền địa phương cần tăng cường giáo dục, nâng cao ý thức để những người bán hàng rong không xả rác, không gây mất mỹ quan và trật tự đô thị.

Bà Nguyễn Minh Hương, đại biểu HĐND Thành phố Hồ Chí Minh, thì cho rằng: “Trước mắt, chính quyền thành phố phải xây dựng khu trung tâm thành một khu kiểu mẫu để người dân nhìn vào đó mà thực hiện”.

Theo Tiến sĩ Trần Thanh Pôn, Phó chủ tịch Hội Văn học-Nghệ thuật các dân tộc Thành phố Hồ Chí Minh, các tiêu chí, kiến thức VMĐT cần đưa vào nhà trường. Các bài học, tùy từng cấp, từng bài mà xen kẽ nói về vấn đề vệ sinh môi trường, VMĐT... Việc giáo dục cần thường xuyên, không nên hạn chế độ tuổi nào. Ông Pôn góp ý nên dịch nội dung tuyên truyền về xây dựng VMĐT ra nhiều thứ tiếng dân tộc như Chăm, Hoa, Khơ-me... và cả tiếng Anh để dễ tuyên truyền trong cộng đồng và khách du lịch.

VMĐT là yêu cầu cần thiết trong phát triển đô thị và nhiều chuyên gia đô thị đều chung quan điểm, để thực hiện được yêu cầu này, Thành phố Hồ Chí Minh cần bắt đầu từ xây dựng ý thức người dân. Khi người dân hiểu, người dân đồng thuận thì họ sẽ làm theo, làm đúng qui định để mang lại lợi ích cho bản thân và vì sự phát triển của thành phố mang tên Bác Hồ kính yêu.

Đặng Trung Kiên