Người “Anh hùng Lao động số 1”

QĐND - “Đồng chí Ngô Gia Khảm được Đại hội toàn quốc bầu làm Anh hùng Lao động số 1”, đó là câu mở đầu trong bài báo “Ngô Gia Khảm” được Bác Hồ viết năm 1952, ngay sau Đại hội toàn quốc các chiến sĩ thi đua và cán bộ gương mẫu. Bài báo ngắn gọn, được đăng trên Báo Nhân Dân thời đó lần đầu tiên giới thiệu đến bạn đọc cả nước chân dung người anh hùng của ngành quân giới, một con người mà những phẩm chất, ý chí của ông trở thành tiêu biểu cho các thế hệ người lính thợ Việt Nam.

Ngô Gia Khảm sinh năm 1912, trong một gia đình bần nông ở xã Tam Sơn (Từ Sơn, Bắc Ninh). Cha mất sớm khi ông mới 18 tháng tuổi. Mẹ đi lấy chồng, ông ở với người cậu ở Hải Phòng. Năm 16 tuổi, ông xin vào học việc ở nhà máy Gia Lâm, trở thành công nhân thợ nguội. Vào làm việc ở nhà máy, ông chứng kiến cảnh công nhân bị áp bức bóc lột tàn nhẫn. Dần dần, ông được giác ngộ cách mạng và tham gia phong trào đấu tranh đòi tự do và cơm áo. Năm 1938, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương và tích cực tham gia trong phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân.

Bác Hồ với các anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc năm 1952. Ảnh tư liệu

Năm 1941, ông bị giặc Pháp bắt cầm tù và đẩy đi ở Sơn La. Năm 1944, giữa lúc cuộc đấu tranh giành chính quyền của nhân dân ta đang diễn ra hết sức quyết liệt, ông được Tổng bộ Việt Minh giao cho việc sản xuất vũ khí cung cấp cho Giải phóng quân Việt Nam mới thành lập. Cách mạng Tháng Tám thành công, Chính phủ và đoàn thể giao cho ông thành lập xưởng hóa chất đầu tiên ở Việt Bắc để nhồi đạn và sản xuất nhiều loại vũ khí khác. Trước những nhiệm vụ cao cả đó, ông luôn dồn hết sức lực của mình phục vụ kháng chiến vì lý tưởng của Đảng, vì cuộc sống của nhân dân.

Tại Đại hội toàn quốc các chiến sĩ thi đua và cán bộ gương mẫu được tổ chức ở Việt Bắc (từ ngày 30-4 đến 6-5-1952), ông đã tự thuật thành tích của mình trong việc thực hiện những nhiệm vụ được giao. Bài tự thuật thành tích của ông được Đoàn thư ký Đại hội đánh máy đầy đủ, chi tiết trong tập “Biên bản” của Đại hội và hiện đang lưu giữ, bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, phông Bộ Lao động, hồ sơ 432. Đây là một tài liệu quý, hiếm không chỉ ghi chép toàn bộ diễn biến của Đại hội mà còn là những ký ức, kỷ niệm không thể nào quên của cá nhân các chiến sĩ thi đua và đại biểu tham dự Đại hội.
Nhớ về nhiệm vụ sản xuất vũ khí cung cấp cho bộ đội, khi bắt tay thực hiện trong điều kiện hết sức khó khăn, nguyên vật liệu, máy móc thiếu, kinh nghiệm chưa có, Ngô Gia Khảm kể: “Lúc đầu, chúng tôi lúng túng quá không biết làm lựu đạn thế nào cả, khi thì dự định làm cách này, khi dự định làm cách khác, thử đi, thử lại vẫn không có kết quả. Chúng tôi lấy thùng dầu để làm lò đúc. Thuốc nổ thì giã bằng chày cối như giã cua. Máy móc chỉ có một cái máy tiện cũ kỹ và chiếc bệ làm bằng thân cây, phì phà phì phò cả ngày. Chúng tôi mày mò mãi, sau mới lượm được một quả lựu đạn của Nhật, tháo ra lắp vào, xem cách làm như thế nào, sau đó mới chế ra được một số lựu đạn hình quả tim có chữ “VM” (Việt Minh). Quả lựu đạn đầu tiên chúng tôi sản xuất ra, dùng trong một trận phục kích tại chiến khu Hoàng Hoa Thám đã giết được 11 tên phát xít Nhật. Được tin này, anh em chúng tôi ở trong xưởng sướng quá, ôm lấy nhau phấn khởi và cảm động đến nỗi rơi nước mắt”.

Bìa cuốn “Biên bản” ghi lại sự kiện Đại hội toàn quốc chiến sĩ thi đua và cán bộ gương mẫu năm 1952.

Khi tiến hành lập xưởng hóa chất, ông kể: “Tôi đã cố gắng tìm tòi pha hết chất này đến chất khác như một ông lang. Ít lâu sau, nhờ sự cộng tác, nghiên cứu của một số anh em, tôi đã tìm ra cách pha thuốc mồi nổ để làm hạt nổ đầu tiên. Sau đó, tôi lại có sáng kiến chế ra máy dập mồi nổ đạn “DM” làm cho năng suất tăng từ 600 cái mỗi ngày lên đến 11.000 rồi 14.000 cái mỗi ngày. Tiếp đó, tôi lại chế ra được máy cắt (thuốc quân bài) làm cho mức sản xuất tăng từ 5 lạng mỗi ngày lên đến 16 cân mỗi ngày. Nhờ vậy, xưởng tôi đã cung cấp được một số đạn cho mặt trận Nam Bộ và Hải Phòng”.

Ngoài ra, ông còn nghiên cứu và pha chế các chất thuốc để làm mồi lửa, sản xuất vũ khí, đạn dược cung cấp cho cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta. Trong quá trình lao động, ông đã 3 lần bị tai nạn, 3 lần bị trọng thương, lần nặng nhất là: “Một hôm, trong khi anh em đi ngủ, tôi đi xem lại chỗ sấy thuốc, than không có phải dùng củi, khi đến chỗ sấy, tôi thấy củi nổ lép bép, nhiều tàn lửa bay lên, tôi chạy vội vào định giơ hai tay để dập, nhưng khi vào đến nơi thì thùng thuốc bị nổ, tôi bị cháy sém hết mặt mũi chân tay. Anh em xô vào cứu tôi ra. Lần này, tôi tưởng không thể sống được nữa, nhưng nhờ sự săn sóc chu đáo của anh em trong xưởng, 7 tháng sau tôi mới khỏi, tay bị co quắp, mặt mũi cháy sém như ngày nay. Có anh em thấy tôi tàn tật mà vẫn băn khoăn về công tác thì nói: Anh đã vì phục vụ mà bị tàn tật thế này anh cứ yên tâm mà ở nhà nghỉ, anh không cần phải làm gì nữa. Đoàn thể, Chính phủ sẽ nuôi anh. Nhưng tôi chỉ lo nếu tàn tật không thể làm gì được nữa để phục vụ Đảng, phục vụ nhân dân thì khổ sở quá. Tôi tự nghĩ, dù bị tàn tật nhưng vẫn còn sức phục vụ kháng chiến. Vì vậy, vào cuối năm 1947, giặc Pháp tấn công lên Việt Bắc, tôi tuy chưa khỏi hẳn, nhưng lại đề nghị với cục Quân giới cho ra nhận công tác”.

Trong những năm 1948-1950, ông cùng đồng đội xây dựng được 2 xưởng hóa chất, phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật và đào tạo thợ mới. Trong mùa thi đua “Sản xuất lập công, đề cao chiến sĩ” năm 1951, xưởng hóa chất của ông phải chuyển sang làm quân sự. Thế là ông lại phát động anh em trong xưởng tích cực thi đua chuyển hướng công tác. Vì vậy, chỉ trong một thời gian không dài, toàn xưởng đã có 49 sáng kiến lớn nhỏ. Những sáng kiến của ông đã tiết kiệm được chi phí cho việc mua nguyên nhiên liệu, thời gian trong sản xuất, rèn đúc vũ khí.

Với ý chí cách mạng bền bỉ và biến thành hành động, có thể nói ông là tấm gương sáng để lớp lớp thế hệ người Việt Nam noi theo. Nói về thành tích thi đua của ông, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận xét, khen ngợi: “Có thể nói, Ngô Gia Khảm đã xây dựng cái binh công xưởng đầu tiên của quân đội quốc gia Việt Nam”.

LÊ THỊ LÝ - TRÚC LINH