Trên vùng biển Tây Nam có hàng trăm đảo lớn nhỏ. Trong số đó, rất nhiều đảo có người dân làm ăn, sinh sống, cuộc sống của họ ngày càng ổn định và phát triển. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, khi các cụm dân cư trên đảo mở rộng cũng là lúc con người phải đối mặt với tình trạng xả rác bừa bãi trên đảo, dưới biển làm ô nhiêm môi trường sống.

Thổ Chu là một trong những đảo thu hút nhiều dân cư đến sinh sống, làm ăn, buôn bán, đánh bắt thủy hải sản. Đảo có 474 hộ, với 1.705 nhân khẩu, tập trung tại ấp Bãi Ngự và 7 tổ nhân dân tự quản. Mấy năm gần đây người dân trên đảo đang phải đối mặt với tình trạng rác thải bừa bãi khắp nơi, hầu như nơi nào có người ở là xuất hiện rác thải. Rác chủ yếu như bịch ni-lông, chai lọ, can nhựa, các loại xác động vật, thủy hải sản chết trôi gây mùi hôi thối. Tại ấp Bãi Ngự, nơi tập trung dân cư đông đúc, rác thải xả bừa bãi khắp nơi. Dưới biển, do thiếu ý thức, một số người dân trên đảo, các ngư phủ vứt rác bừa bãi xuống, khi có gió lại dạt vào bờ tụ thành từng mảng lớn gây ra cảnh rất phản cảm, gây ô nhiễm nghiêm trọng. Chị Trương Thị Kiều Trang, ngụ ấp Bãi Ngự, người đã ra đảo sinh sống gần 20 năm bức xúc nói:

- Trước đây khi đảo còn ít người, chúng tôi thường bảo nhau đi gom rác thải rồi đốt đi nên không có tình trạng tràn ngập rác như hiện nay. Vài năm trở lại đây số dân trên đảo tăng lên, có rất nhiều đối tượng vào đảo tạm trú nên không kiểm soát được tình trạng xả rác bừa bãi. Hầu như họ đi đến đâu là xuất hiện rác thải đến đấy vì thiếu ý thức, chính quyền địa phương cũng khó quản lý.

Một con rạch biến thành nơi đổ rác trên đảo Thổ Chu.

Đi sâu vào trung tâm xã đảo, chúng tôi chứng kiến cảnh con mương cạn nước bốc mùi hôi thối đậm đặc. Trao đổi với chúng tôi về tình trạng xả rác gây ô nhiêm môi trường trên đảo, ông Nguyễn Hoàng Quân, Chủ tịch UBND xã Thổ Chu  cho biết :

- Rất nhiều lần chúng tôi họp dân phổ biến, yêu cầu để rác thải đúng nơi quy định để chính quyền tổ chức đi gom, nhưng tình trạng vứt rác bừa bãi vẫn xảy ra. Đa số người dân sinh sống ổn định trên đảo đều có ý thức bảo vệ môi trường, nhưng ngư phủ trên biển vào đảo tạm trú thường sinh hoạt bừa bãi, thiếu ý thức trong bảo vệ môi trường.

Thực tế cho thấy tại xã đảo có tổ chức thu gom rác thải nhưng gom xong lại không biết mang đi đâu, xử lý thế nào, thế là họ lại mang ra biển đổ. Số rác đó bị gió tạt vào bờ, phân hủy làm ô nhiễm môi trường, ô nhiễm nguồn nước. Bác sĩ Bùi Xuân Bắc, Bệnh xá trưởng đảo Thổ Chu nói:

- Mấy năm gần đây, người dân sinh sống trên đảo hay bị bệnh nhức đầu, sổ mũi mà nguyên nhân chủ yếu là bị ảnh hưởng từ ô nhiễm nguồn nước và khí thải, rác thải. Cơ quan y tế cũng tổ chức nhiều lần tuyên truyền về ý thức bảo vệ môi trường, gom rác tập trung, xử lý nước thải trước khi xả xuống kênh rạch, xuống biển nhưng cũng chỉ được một thời gian ngắn rồi đâu lại vào đó.

Tình trạng xả rác bừa bãi không chỉ trên đảo Thổ Chu mà còn xảy ra trên tất cả các đảo có cư dân sinh sống, như đảo Hòn Chuối, quần đảo Nam Du, Hòn Đốc… Ở xã An Sơn, Lại Sơn, Hòn Tre (huyện Kiên Hải) tình trạng rác thải bừa bãi gây ô nhiễm môi trường cũng đáng báo động và chính quyền địa phương chưa có biện pháp xử lý triệt để.

Nước ngâm tẩy trắng mực sau khi sử dụng được đổ ra sàn và chảy xuống bãi biển.

Ngoài rác thải, người dân sinh sống trên các đảo còn bị ảnh hưởng bởi mùi hôi thối từ các cơ sở chế biến hải sản. Có rất nhiều cơ sở thu mua hải sản tại các đảo lớn như: Thổ Chu, Nam Du, Hòn Đốc đều trong tình trạng toàn bộ nước thải chưa được xử lý đều đổ ra biển, ra kênh mương. Tại đảo Thổ Chu, chúng tôi đến thăm một số gia đình chế biến thủy sản ở Bãi Ngự, cơ sở không có bảng tên, chỉ thấy họ đang chế biến mực, tôm. Trong một không gian chật hẹp chứa rất nhiều thùng phi, các vật dụng dùng để sơ chế và gần 10 người đang làm việc. Cứ mỗi khi sơ chế xong một thùng sản phẩm thì những thứ bỏ đi, nước thải đều được họ đổ ngay ra sàn, nước chảy ra con mương thoát nước của khu dân cư. Lâu ngày nước đọng lại đen ngòm, ruồi muỗi sinh sôi nảy nở. Người dân trên đảo bức xúc nhưng cũng không thể giải quyết được vấn đề đành chấp nhận sống chung với ô nhiễm môi trường, sống chung với nguồn nước bị ô nhiễm.

Từ thực tế chuyến đi công tác các đảo Tây Nam, chúng tôi nhận thấy vấn đề rác thải, nước thải gây ô nhiễm môi trường đang trong vòng luẩn quẩn. Người dân thiếu ý thức đổ rác, đổ nước thải bừa bãi, chính quyền một số nơi có tổ chức thu gom rác nhưng lại đem đi đổ xuống biển, rồi sóng biển lại tấp rác ngược trở vào. Ngày qua ngày rác phân hủy, mục rữa tan trong nước, thấm sâu vào đất, người ta lại lấy nước ngầm từ dưới đất lên để sinh hoạt, ăn uống.

 Thiết nghĩ, để các đảo có môi trường trong lành, không bị ô nhiễm, trước mắt chính quyền địa phương cần tuyên truyền mạnh về công tác vệ sinh môi trường, để rác đúng nơi quy định. Chính quyền tổ chức thu gom, cấp kinh phí và quy hoạch nơi chôn và đốt rác. Về lâu dài ở các đảo lớn cần xây dựng những nhà máy công suất nhỏ xử lý rác thải triệt để, có như vậy môi trường mới trong lành trở lại, thu hút khách du lịch và các nhà đầu tư để phát triển kinh tế-xã hội trên vùng biển đảo Tây Nam Tổ quốc.

Bài và ảnh: Nguyễn Bá-Xuân Cường