QĐND - Chiến tranh đã lùi xa 37 năm, theo quy luật của thời gian, cảnh vật, con người, cuộc sống đã có biết bao là đổi thay. Nhiều thế hệ người Việt Nam sinh ra và lớn lên sau chiến tranh khó có thể hình dung ra những chiến công oanh liệt, cùng cái giá phải trả của thế hệ cha, anh đã chiến đấu, hy sinh để đổi lấy độc lập, tự do.

Dẫu biết rằng công tác đền ơn đáp nghĩa, việc giáo dục truyền thống, lòng tri ân cho thế hệ trẻ chúng ta đã làm rất tốt, nhưng sự ác liệt của chiến tranh đã để lại hậu quả và những vết thương trong tâm trí còn lâu mới lành. Ở đây tôi muốn nói về trận đánh Mỹ ở Chư Tăng Kra - Kon Tum và các trận đánh Mỹ đầu xuân 1968 ở Tây Nguyên vẫn còn đau đáu, ghi đậm dấu ấn trong lòng những người còn sống trở về; nhất là những cựu chiến binh của Trung đoàn 209 mũ sắt Hà Nội, cùng các thân nhân liệt sĩ. Nhớ lại ngày vào chiến trường những người con Hà Nội ngày ấy, vừa ở độ tuổi đôi mươi đành "xếp bút nghiên lên đường đánh giặc", vì thủ đô Thăng Long - Hà Nội ngàn năm văn hiến.

Toàn cảnh khu nhà tưởng niệm và Nghĩa trang Liệt sĩ Hà Nội ở xã A Sia, huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum. Ảnh Quang Bình

Vào trận đánh ở Chư Tăng Kra các anh đối mặt với tiểu đoàn hỗn hợp, bộ binh và pháo binh thuộc sư đoàn 4 Mỹ; dù cho quân Mỹ đã chiếm các điểm cao, có công sự dã chiến, lại được hỏa lực pháo binh, không quân chi viện tối đa và cơ động ứng cứu bằng trực thăng; nhưng những người lính Hà Nội không sờn lòng, bền gan, vững chí, đã nêu cao tinh thần dũng cảm, kiên cường vượt qua hy sinh ác liệt, quyết tâm xốc tới tiêu diệt quân thù. "Đó là tinh thần xung phong chớp nhoáng, mãnh liệt và đồng loạt của các đồng chí bộ binh C1, C2 ngay từ phút đầu nổ súng đã vượt qua cửa mở xông thẳng vào đánh chiếm các ụ súng, rồi nhanh chóng phát triển vào tung thâm, đánh phá các trận địa pháo và sở chỉ huy địch, với lối đánh táo bạo bằng thủ pháo, lựu đạn, tiểu liên bắn gần, bất chấp sự chống trả điên cuồng của địch, trong cơn tuyệt vọng đã oanh tạc bừa bãi bằng mọi thứ bom phá, bom bi, bom lân tinh"… (trích tờ tin của các LLVT giải phóng Tây Nguyên ngày 28-3-1968).

Trong các trận chiến ác liệt này, những chiến sĩ dũng cảm Trung đoàn 209 mũ sắt - những người con ưu tú của Hà Nội đã tiêu diệt 204 tên Mỹ (gồm 2 đại đội và 1 trận địa pháo thuộc Tiểu đoàn 1, sư đoàn 4 bộ binh Mỹ). Song trong trận đánh này 200 người con thân yêu của Hà Nội đã vĩnh viễn gửi lại tuổi thanh xuân tươi đẹp trên những ngọn núi, cánh rừng, khe suối của đại ngàn Tây Nguyên.

Sau chiến tranh, những người lính Trung đoàn 209 mũ sắt Hà Nội, phần lớn về với cuộc sống đời thường, hoặc chuyển sang công tác khác; riêng tôi, người lính của Trung đoàn 209 trở về đất Bắc, lại trải qua công tác ở nhiều đơn vị, nhiều địa phương nên có điều kiện tiếp xúc với các thân nhân liệt sĩ, tôi càng thấu hiểu nỗi xót xa, khắc khoải, chờ mong của những người vợ, những bà mẹ, những thân nhân liệt sĩ, chỉ có một mong ước đưa được hài cốt chồng, con em mình về quê hương trước khi nhắm mắt, trong lòng mới thanh thản; đó là nguyện vọng chính đáng, là đạo lý, là phong tục, là tâm linh của người Việt Nam. Đó là những trăn trở sâu nặng, nhắc nhở chúng tôi quyết chí đi tìm đồng đội.

Bắt đầu từ năm 2008, ban đầu là tự phát và tự nguyện của một số cựu chiến binh Tiểu đoàn 7, Trung đoàn 209, thuộc các quận và huyện Gia Lâm, Hà Nội tự tổ chức trở lại chiến trường Tây Nguyên tìm đồng đội. Trong suốt 2 năm (2008 và 2009), các cựu chiến binh Trung đoàn 209 mũ sắt Hà Nội đã tổ chức được 5 lần vào tìm đồng đội và đã được cơ quan quân sự huyện Sa Thầy và Bộ CHQS tỉnh Kon Tum tạo mọi điều kiện giúp đỡ, nhưng kết quả đến cuối năm 2009 mới chỉ tìm được 38 liệt sĩ trong đó 4 liệt sĩ có danh tính. Riêng trận đánh tiêu biểu ngày 26-3-1968 ở Chư Tăng Kra vẫn chưa tìm thấy vị trí một cách chính xác.

Năm 2010, nhân dịp thủ đô Hà Nội đang chuẩn bị nội dung  Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội; Ban liên lạc Cựu chiến binh Trung đoàn 209 mũ sắt Hà Nội (thành lập tháng 5-2009) đã làm công văn kiến nghị với Thành ủy, UBND Thành phố nên có chương trình tri ân với con em Hà Nội đã chiến đấu và hy sinh ở tây bắc Kon Tum năm 1968 còn đang bị lãng quên. Ban liên lạc Hội Cựu chiến binh của Trung đoàn 209 chúng tôi xác định: Việc tìm kiếm và quy tụ hài cốt liệt sĩ là việc làm lâu dài… Trước mắt, Ban liên lạc Hội Cựu chiến binh của Trung đoàn kiến nghị với Thành ủy, UBND Thành phố xây dựng khu nghĩa trang và Nhà tưởng niệm ghi danh con em Hà Nội đã chiến đấu, hy sinh tại mặt trận tây bắc Kon Tum. Ban liên lạc tình nguyện đi sưu tầm, cùng với cơ quan chính sách của BTL Thủ đô Hà Nội về danh sách các liệt sĩ.

Thành ủy, UBND Thành phố Hà Nội sau khi nghiên cứu công văn đề nghị của Ban liên lạc Hội Cựu chiến binh Trung đoàn 209 mũ sắt Hà Nội đã xác định đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng trong chính sách đền ơn đáp nghĩa của Đảng và Nhà nước ta và là tình cảm sâu nặng của Đảng, chính quyền, nhân dân thành phố đối với con em mình hy sinh ở Tây Nguyên còn chưa tìm được hài cốt. Với nghĩa cử cao đẹp, đầu năm 2010, Thành phố đã cử một đoàn cán bộ quân, dân, chính, đảng (BTL Thủ đô Hà Nội, Sở LĐ-TB&XH, Sở KH-ĐT, Sở Tài chính, Sở Xây dựng…) do đồng chí Đào Văn Bình, Phó chủ tịch UBND thành phố dẫn đầu đã vào kiểm tra, khảo sát ở địa bàn tây bắc Kon Tum một cách kỹ càng. Tháng 5-2010, UBND Thành phố đã thông qua đề án xây dựng khu tưởng niệm và nghĩa trang liệt sĩ ở tây bắc Kon Tum thuộc xã Asia, huyện Sa Thầy với dự toán ngân sách ban đầu là 19 tỷ đồng.

Đến tháng 3-2011 Thành ủy, UBND thành phố cử đồng chí  Phó chủ tịch UBND Thành phố cùng các cơ quan chức năng vào dự lễ truy điệu 81 hài cốt liệt sĩ ở trận đánh nổi tiếng Chư Tăng Kra ngày 26-3-1968; do các cựu chiến binh Trung đoàn 209 và cơ quan quân sự huyện Sa Thầy tìm thấy cuối năm 2010, theo đó đoàn trực tiếp nhận bàn giao mặt bằng 2ha đất của tỉnh Kon Tum giao cho thành phố Hà Nội. Cuối năm 2011, BTL Thủ đô Hà Nội triển khai xây dựng công trình tưởng niệm, nghĩa trang liệt sĩ. BTL Thủ đô Hà Nội với ý chí quyết tâm cao, đã khắc phục mọi khó khăn, thử thách để xây dựng công trình đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng; đến nay toàn bộ công trình đã được hoàn thành với chất lượng cao, trang nghiêm, hoành tráng, có giá trị về văn hóa và ý nghĩa về tâm linh, đã làm ấm lòng thân nhân, gia đình liệt sĩ và những người bạn chiến đấu đang đi tìm các anh.

Thượng tướng PGS, TS Nguyễn Thế Trị, Nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Giám đốc Học viện Quốc phòng