Ngày 24-2-2009, Bộ Chính trị ra Thông báo số 223 về thực hiện thí điểm chủ trương “Bí thư cấp ủy đồng thời là chủ tịch ủy ban nhân dân ở cấp xã” nhằm tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng; góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước, đề cao trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu. Phóng viên Báo Quân đội nhân dân đã tổ chức khảo sát mô hình thí điểm này ở một số địa phương như: Hà Nội, Quảng Ninh, Hòa Bình, Hà Tĩnh… nhằm đánh giá kết quả bước đầu, bài học kinh nghiệm và những vấn đề đặt ra cho mô hình thí điểm nói trên. 

Từ yếu kém trở nên vững mạnh, tiêu biểu 

Trong chuyến khảo sát đến các xã, phường, thị trấn đang thí điểm mô hình bí thư cấp ủy kiêm chủ tịch UBND lần này, chúng tôi tiến hành bằng hai phương pháp: Có nơi, đến gặp người dân trước, tìm hiểu về hiệu quả của mô hình rồi mới làm việc với lãnh đạo cấp xã, cấp huyện. Ngược lại, có trường hợp lại xin ý kiến đánh giá của lãnh đạo cấp huyện rồi mới đến từng xã, từng hộ để khảo sát…

Điểm đến đầu tiên và cũng là điểm được chúng tôi khảo sát kỹ nhất là thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh. Quảng Ninh là một trong hai địa phương (cùng với Thành phố Hồ Chí Minh) đi đầu trong cả nước thực hiện thí điểm mô hình này. Riêng tại thành phố Hạ Long, mô hình bí thư cấp ủy kiêm chủ tịch UBND cấp phường được thực hiện từ năm 2005. Đồng chí Đào Xuân Đan, Phó bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Hạ Long thông báo sơ bộ kết quả thực hiện rồi tổ chức cho chúng tôi tiếp cận thực tế tại các phường.
Đồng chí Trịnh Văn Thế, Bí thư Đảng ủy kiêm Chủ tịch UBND phường Hồng Hà để chúng tôi tiếp cận, lắng nghe đánh giá của các đồng chí phó bí thư, phó chủ tịch, trưởng các đoàn thể rồi mới báo cáo kết quả thí điểm:

- Phường Hồng Hà là một trong những phường trung tâm của thành phố, kinh tế phát triển nên phức tạp nảy sinh cũng nhiều. Năm 2005, một số cán bộ của phường bị kỷ luật vì liên quan đến tiêu cực. Tôi đang công tác ở phường khác thì được điều về đây, thực hiện “nhất thể hóa” cả hai chức danh. Kết quả là từ năm 2006 đến nay, Đảng bộ phường liên tục đạt TSVM, các mục tiêu kinh tế-xã hội đề ra đều đạt và vượt, tình trạng đơn thư, khiếu kiện gần như chấm dứt.

Nhân dân Thành phố Hạ Long (Quảng Ninh) tham gia quyên góp, giúp đỡ nhân dân miền Trung bị lũ lụt.

Như vậy, khác với hướng dẫn của Ban tổ chức Trung ương, nơi được chọn thí điểm phải là xã, phường khá, tổ chức đảng phải đạt TSVM, Hạ Long đã mạnh dạn làm trước và tiến hành ngay tại địa bàn phức tạp, yếu kém nhưng chất lượng đạt được rất khả quan. Tại phường Hà Khẩu (Hạ Long) cũng cho kết quả tương tự. Trước kia, Hà Khẩu là phường nghèo, khó khăn, nội bộ mất đoàn kết, từ khi thực hiện mô hình bí thư cấp ủy kiêm chủ tịch UBND, Hà Khẩu đã trở thành đơn vị tiêu biểu của thành phố, được công nhận phường tiên tiến cấp tỉnh, đảng bộ TSVM.

Kết quả này cũng đồng nhất với những địa phương khác đang áp dụng mô hình thí điểm này. Hà Tĩnh là một ví dụ. Đảng bộ xã Sơn Lâm (Hương Sơn) trước đây bị đánh giá là tinh thần đoàn kết chưa cao. Sau khi Huyện ủy chọn được cán bộ đủ điều kiện, áp dụng mô hình vào thực tiễn, Sơn Lâm đã vươn lên nằm trong tốp xã dẫn đầu mọi mặt của huyện; là xã có nhiều dự án cần giải phóng mặt bằng nhưng mọi việc tiến hành công khai, dân chủ, được người dân đồng tình, ủng hộ.

Theo đồng chí Đào Xuân Đan, thì năm 2005, Hạ Long thí điểm mô hình này ở 4 phường, nay đã mở rộng ra 10/20 phường trong toàn thành phố. Kết quả của 10 phường thí điểm cho thấy: Quy chế dân chủ ở cơ sở được thực hiện tốt; các nghị quyết của tổ chức đảng được cụ thể hóa và triển khai nhanh; đội ngũ cán bộ nâng cao trách nhiệm, vừa bao quát, vừa cụ thể, linh hoạt trong thực hiện nhiệm vụ; khắc phục được tình trạng trông chờ, ỷ lại, đùn đẩy trách nhiệm và biểu hiện thiếu thống nhất trong chỉ đạo, điều hành. Đảng bộ 10 phường làm điểm đều đạt TSVM, trong đó nhiều phường đạt TSVM tiêu biểu. Qua khảo sát, chúng tôi cũng nhận thấy rất rõ kết quả khả quan ở các địa phương  như Hà Nội, Hòa Bình, Hà Tĩnh.

Góp phần cải cách hành chính 

Chủ trương thí điểm mô hình bí thư cấp ủy kiêm chủ tịch UBND cấp xã, phường nhằm đạt mục tiêu cao nhất là tăng hiệu lực lãnh đạo của Đảng, tạo sự thống nhất, đồng bộ giữa các chủ trương, chính sách của tổ chức đảng với tổ chức thực hiện của UBND. Thực tế ở phường Nghĩa Đô (Từ Liêm, Hà Nội) là một ví dụ: Nghị quyết Đại hội Đảng bộ phường nhiệm kỳ 2005-2010 đã đề ra quyết tâm giải quyết dứt điểm những tồn đọng về quản lý, sử dụng đất đai có dấu hiệu tiêu cực, tham nhũng. Tuy nhiên, UBND phường Nghĩa Đô đã thực hiện không nghiêm túc. Chủ tịch, phó chủ tịch UBND phường (đều là đảng ủy viên) đã liên kết với chủ nhiệm hợp tác xã, câu kết, bao che cho tiêu cực khiến mọi nghị quyết của Đảng ủy phường Nghĩa Đô không thực hiện được. Ông Phạm Thanh Bình, Bí thư Đảng ủy phường Nghĩa Đô đã phải tiến hành một cuộc đấu tranh quyết liệt trong nhiều năm với các thành viên chủ chốt của UBND phường, vụ việc mới được làm sáng tỏ…

Đồng chí Vũ Đình Phúc, Bí thư Đảng ủy kiêm Chủ tịch UBND phường Cao Thắng (thành phố Hạ Long) cho biết: “Từ khi tôi kiêm nhiệm hai chức danh đến nay, Đảng ủy và UBND phường đã giảm được khâu truyền đạt, báo cáo, xin ý kiến, tránh hiện tượng đùn đẩy trách nhiệm và không có chuyện đảng ủy ra nghị quyết mà chính quyền chậm triển khai thực hiện”. Đồng chí Trần Trọng Trung, Trưởng ban tổ chức Thành ủy Hạ Long cho rằng: Ưu điểm rõ rệt của mô hình “nhất thể hóa” này là người đứng đầu có điều kiện phát huy tốt vai trò của cả hai chức danh. Với cương vị là bí thư, khi đã nắm bắt được yêu cầu của thực tiễn thì chỉ đạo xây dựng nghị quyết, đề ra chủ trương sát thực tế địa phương. Ngay sau đó, trên cương vị chủ tịch, do quán triệt được nghị quyết của cấp ủy, nên đã có sẵn kế hoạch thực hiện. Thực chất của mô hình này tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, người bí thư có thực quyền hơn, làm cho quyền lực ở cấp cơ sở tập trung, thống nhất; đáp ứng đòi hỏi về lãnh đạo, quản lý công tác phát triển kinh tế-xã hội ở địa phương. Mô hình này cũng giúp cho bộ máy gọn nhẹ hơn, phù hợp yêu cầu cải cách hành chính và mô hình quản lý xã hội hiện đại, giảm được ngân sách (chi phí cho hai chức danh nay chỉ một người đảm nhiệm).

Thực tế cho thấy, nhờ nhất thể hóa hai chức danh, nên ở phường Cao Thắng, thành phố Hạ Long nhiều cuộc họp được giảm bớt nhờ lồng ghép sinh hoạt, quán triệt giữa tổ chức đảng và chính quyền. Các đoàn thể, các khu phố cũng giảm bớt được các buổi sinh hoạt chồng chéo như trước đây. Ông Nguyễn Huy Tân, Phó chủ tịch phường Cao Thắng nhẩm tính: Từ ngày phường thí điểm mô hình này, ông đã giảm được 30-50% số cuộc họp cấp phường, nhất là các cuộc hội ý, giao ban, tổng kết, hội nghị triển khai… Trong công tác tham mưu giúp cấp ủy xây dựng nghị quyết, ông Tân cũng giảm được thời gian để chứng minh tính đúng đắn về các chỉ số vì đồng chí bí thư đồng thời cũng là chủ tịch UBND nên đã nắm chắc hơn thực tế công việc và yêu cầu của cấp trên.

Như vậy, hiệu quả của việc nhất thể hóa chức danh bí thư cấp ủy kiêm chủ tịch UBND ở cấp xã, phường là rất rõ: Bộ máy gọn nhẹ, việc lãnh đạo, điều hành nhanh chóng, kịp thời và không bị chồng chéo, ách tắc; từ chủ trương của tổ chức đảng đến khâu triển khai của chính quyền không phải trải qua khâu trung gian. Cái lợi là hiển nhiên nhưng vấn đề mấu chốt là phải chọn lựa được cán bộ có đủ tư chất cả về khả năng lãnh đạo lẫn khả năng chỉ huy, điều hành và tính quyết đoán. Đối với chất lượng đội ngũ cấp xã hiện nay, tìm được người như vậy không phải là chuyện dễ.

Bài và ảnh: Nhóm phóng viên CTĐ, CTCT 

Kỳ sau: Kinh nghiệm chống độc đoán, chuyên quyền