QĐND - Năm 1886, phong trào chiến đấu chống thực dân Pháp xâm lược, hưởng ứng Chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi, sĩ phu và nhân dân Thanh Hóa đứng lên làm cuộc khởi nghĩa. Căn cứ Ba Đình đã được xây dựng ở Nga Sơn (Thanh Hóa) đã trở thành nơi tụ hội của các anh hùng, nghĩa sĩ quyết tử vì nền độc lập dân tộc.

Ba Đình gồm ba làng: Thượng Thọ, Mậu Thịnh và Mỹ Khê nằm ở phía tây huyện Nga Sơn, cách tỉnh lỵ Thanh Hóa khoảng 40km về phía Tây Bắc. Gọi là Ba Đình vì mỗi làng có một ngôi đình, từ làng này có thể nhìn thấy đình hai làng kia. Bao bọc xung quanh căn cứ là lũy tre dày đặc và hệ thống hào rộng cùng thành đất cao 3m, chân rộng từ 8m đến 10m, mặt thành có thể vận động, đi lại. Trên mặt thành, nghĩa quân đặt các rọ tre đựng bùn trộn rơm. Phía trong thành, có hệ thống giao thông hào dùng để vận chuyển lương thực và vận động khi chiến đấu. Ở những nơi xung yếu đều có công sự vững chắc. Các hầm chiến đấu được xây dựng theo hình chữ “chi”, nhằm hạn chế thương vong. Ở mỗi làng, tại vị trí ngôi đình được xây dựng một đồn đóng quân. Ba đồn này có thể hỗ trợ tác chiến cho nhau khi bị tấn công, đồng thời cũng có thể chiến đấu độc lập. Có thể nói, căn cứ Ba Đình có vị trí tiêu biểu nhất, là một chiến tuyến phòng ngự quy mô nhất thời kỳ Cần Vương cuối thế kỷ 19. Địa thế Ba Đình như một hòn đảo nổi lên giữa cánh đồng chiêm trũng ngập nước. Phía đông Ba Đình có thể theo dõi, kiểm soát được con đường giao thông từ Ninh Bình vào Thanh Hóa và các tỉnh miền Trung. Ba Đình còn có đường xuôi ra biển hoặc ngược lên miền thượng du theo dòng sông Mã....

Một số nghĩa quân Ba Đình bị thực dân Pháp bắt. Ảnh tư liệu

Căn cứ Ba Đình được xây dựng như một khu làng chiến đấu từ tháng 5-1886. Đến nay, nhân dân Nga Sơn vẫn còn lưu giữ nhiều câu chuyện truyền miệng về ông cha mình đã sẵn sàng rời bỏ nhà cửa để nghĩa quân xây dựng căn cứ. Nhà nào cũng đóng góp cọc tre, rơm rạ và công sức để xây dựng tường thành. Chính nhờ sự hợp sức của nhân dân, nên chỉ trong một tháng, căn cứ quân sự độc đáo này đã được hoàn thành. Với những chiến lũy vững chắc độc đáo và hệ thống công sự kiên cố, Ba Đình đã khiến cho kẻ địch phải khâm phục và khiếp sợ.

Từ căn cứ, nghĩa quân Ba Đình dưới sự chỉ huy của Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt, Đinh Công Tráng và một số tướng lĩnh khác đã chủ động tổ chức nhiều trận đánh tiến công các đồn bốt của địch ở Tam Cao, Phố Cát... gây cho chúng những tổn thất hết sức nặng nề.

Cuối năm 1886, thực dân Pháp lo lắng trước sự lớn mạnh của nghĩa quân Ba Đình đã tập trung binh lực và các phương tiện chiến tranh, quyết tâm tiêu diệt bằng được căn cứ. Tháng 12-1886, quân Pháp huy động 500 quân, có đại bác yểm trợ, tấn công vào căn cứ Ba Đình, nhưng thất bại. Tháng 1-1887, Pháp cử đại tá Bơ-rít-xô, một sĩ quan lão luyện trong quân đội viễn chinh sang trực tiếp đảm nhiệm việc đánh phá căn cứ Ba Đình. Ngày 6-1-1887, Bơ-rít-xô đã huy động khoảng 2.500 quân chia làm 3 mũi đánh vào căn cứ Ba Đình có pháo binh yểm trợ. Nhưng quân Pháp vẫn bị chặn lại trước sự kháng cự quyết liệt của nghĩa quân. Sau đó, Bơ-rít-xô thay đổi cách đánh, bao vây, lấn chiếm từng bước, nhằm cô lập căn cứ, cắt đứt các nguồn viện trợ, tiếp tế cho nghĩa quân. Đến 15-1-1887, quân Pháp phải dùng dầu phun lửa, đốt cháy lũy tre, tập trung đại bác dồn dập bắn vào căn cứ, tổng tấn công làm hao tổn quân ta.

Trước sức tấn công của quân Pháp, thủ lĩnh Đinh Công Tráng, Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt... đã tổ chức cho nghĩa quân rút về Mã Cao vào đêm 21-1-1887. Hôm sau, quân Pháp chiếm được căn cứ Ba Đình, chúng tiến hành triệt hạ ba làng, tiếp tục cho quân truy kích nghĩa quân ở Mã Cao, rồi tiến về Thung Voi, Thung Khoai và cuối cùng là lên tận miền Tây Thanh Hóa, nơi đóng quân của Cầm Bá Thước. Các thủ lĩnh Nguyễn Khế, Hoàng Bật Đạt hy sinh. Phạm Bành, Hà Văn Mao, Lê Toại tự sát... chỉ còn Đinh Công Tráng tiếp tục xây dựng lại lực lượng, phát động phong trào kháng chiến. Nhưng mùa hè 1887, ông bị quân Pháp bắt và giết hại.

Lễ cầu siêu linh hồn nghĩa sĩ Ba Đình do nhân dân huyện Nga Sơn tổ chức.

Căn cứ Ba Đình thất thủ nhưng tinh thần chống Pháp trong nhân dân vẫn âm thầm lan tỏa khắp nơi. Thực dân Pháp đã điên cuồng tìm cách dập tắt “ngọn lửa Ba Đình” bằng phương thức triệt hạ ba làng Thượng Thọ, Mậu Thịnh, Mỹ Khê, xóa tên ba làng này trên bản đồ hành chính và dựng bia cảnh cáo, đe dọa.

Cuộc Khởi nghĩa Ba Đình với căn cứ kháng chiến Ba Đình mặc dù không giành được thắng lợi cuối cùng, nhưng là một trong những trang sử tiêu biểu về tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường, bất khuất chống ngoại xâm, trí thông minh sáng tạo về nghệ thuật quân sự; là sự nối tiếp truyền thống ngàn năm quật khởi của dân tộc ta nói chung, của nhân dân Thanh Hóa nói riêng. Cuộc chiến đấu hy sinh anh dũng của nghĩa quân Ba Đình đã để lại cho thế hệ  mai sau những tấm gương sáng ngời về tinh thần hy sinh vì độc lập  tự do của Tổ quốc, về khí phách hiên ngang trước kẻ thù hung bạo, “cái chết của họ làm cho Tổ quốc họ sống lại, lòng can đảm của họ bất diệt”.

Ba Đình cùng với Phong trào Cần Vương là những sự kiện lịch sử tô đẹp truyền thống chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam. Chính  vì vậy “cái tên Ba Đình không những không bị xóa mà còn được nêu bật lên trên bản đồ lịch sử chống Pháp của dân tộc Việt Nam”. Nó sẽ tồn tại mãi mãi cùng với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta.

Căn cứ Ba Đình xưa còn lại không nhiều do hành động triệt phá của thực dân Pháp trước đây, nhưng điều đặc biệt là vị trí ba ngôi đình bị san phẳng cách đây 125 năm vẫn còn nguyên vẹn. Trải qua bao thăng trầm dâu bể của thời gian nhưng người dân Nga Sơn vẫn giữ gìn mặt bằng Ba Đình, như giữ mãi hào khí bất diệt của nghĩa quân Ba Đình. Ông Mai Sĩ Diến, Bí thư Huyện ủy Nga Sơn cho biết: "Trước sự quan tâm của nhân dân cả nước và du khách bốn phương, cấp ủy, chính quyền Nga Sơn đang tiến hành cuộc vận động để phục dựng, trùng tu di tích Ba Đình, đưa nơi đây trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống yêu nước, xứng đáng với vị thế của cuộc khởi nghĩa trong lịch sử oai hùng của dân tộc".

Bài và ảnh: Nguyễn Hồng