Trên tuyến Quốc lộ 1A, cùng với cầu Hiền Lương (Quảng Trị) lịch sử in dấu nỗi đau chia cắt đôi bờ đất nước suốt hơn hai mươi năm, thì cầu Hàm Rồng (Thanh Hóa) lừng danh với những trận đánh oai hùng giữa một bên là bộ đội chủ lực, dân quân tự vệ Việt Nam và một bên là không lực Hoa Kỳ. Chỉ trong hai ngày 3 và 4-4-1965, quân và dân Thanh Hóa đã làm nên chiến thắng lẫy lừng, bắn rơi 47 máy bay Mỹ, riêng mặt trận Hàm Rồng bắn rơi 31 chiếc, bảo vệ huyết mạch giao thông an toàn…

Ký ức hào hùng

45 năm đã trôi qua, trên vùng chiến địa Hàm Rồng, Nam Ngạn, Đông Sơn, Yên Vực năm xưa nay là làng xóm, phố phường. Những người làm nên chiến thắng hôm nay dường như chìm khuất vào cuộc sống đời thường, nhưng ở trong họ, luôn cháy sáng niềm tự hào về một Hàm Rồng bi tráng năm xưa, và một Hàm Rồng bừng sáng hôm nay.

Đạo diễn điện ảnh, Đại tá Lê Lâm không thể nào ngờ sau 45 năm, ông được gặp lại một nhân vật của mình trong bộ phim tài liệu “Người Hàm Rồng” nổi tiếng. Đó là bà Lê Thị Thảo, nguyên trung đội trưởng dân quân xã Hoằng Anh khoác súng trường CKC áp tải phi công Mỹ trên cầu Hàm Rồng nham nhở vết mảnh bom. Đạo diễn Lê Lâm nói: “Đến bây giờ, sau 45 năm, tôi mới được biết tên của chị... Và còn rất nhiều người nữa rất bình dị, đã bước vào những thước phim của chúng tôi một cách tự nhiên và đẹp đẽ, cũng như họ đã bình thản bước vào cuộc chiến đấu không cân sức với kẻ thù… và họ chiến thắng!”.

Các nhân chứng từng tham gia chiến đấu bảo vệ cầu Hàm Rồng thăm lại chiến trường xưa.

Chúng tôi đến làng Yên Vực ở phía phía Bắc cầu Hàm Rồng, đây từng là “túi bom” của máy bay Mỹ. Dân quân Yên Vực bất chấp tính mạng tải đạn, cứu chữa thương binh, chôn cất liệt sĩ và trực tiếp chiến đấu... Tối về, họ lại ra đồng thu hoạch lúa, giã gạo, may vá quần áo giúp bộ đội. Bà Nguyễn Thị Hiền, nữ dân quân năm xưa, nay đang sống tại số 3 Tạ Quang Bửu, phường Nam Ngạn, từng tham gia chiến đấu gần 400 trận, bốn lần bị bom giặc vùi lấp, vai vác hàng chục tấn đạn, vận chuyển hàng trăm thương binh về hậu cứ. Sau một trận chiến đấu ác liệt, bà đã được kết nạp vào Đảng khi chưa tròn 19 tuổi. Bà Hiền tâm sự: Những năm tháng chiến đấu bảo vệ cầu Hàm Rồng là những năm tháng đẹp đẽ nhất của cuộc đời tôi...

Chúng tôi gặp lại Anh hùng LLVT nhân dân Ngô Thị Tuyển trên chiếc cầu Hàm Rồng lịch sử. Cầu đang được sơn lại, gió sông Mã dào dạt thổi. Nữ anh hùng bước đi trên cầu miên man hoài niệm… Bao nhiêu người thân, đồng đội của bà đã hi sinh cho chiếc cầu vẫn “sống”… Chiến công của bà vác một lúc hai hòm đạn nặng 98 kg chuyển ra trận địa bắn máy bay Mỹ, đến giờ vẫn là một điều kỳ diệu về sức mạnh con người. Bà nói: “Những năm tháng đó, chúng tôi không ai nghĩ là mình sẽ sống, vậy mà đến hôm nay, tôi đã ngoài 60 tuổi rồi, chiếc cầu Hàm Rồng đã nhiều lần sơn mới, rồi chiếc cầu Hoàng Long được xây dựng song song, sát cạnh cầu Hàm Rồng, cuộc sống đã đổi thay rất nhiều…”.

Những ngày này, có thể gặp ở Hàm Rồng, Nam Ngạn, Hoàng Long rất nhiều những người từng tham gia chiến đấu bảo vệ cầu, như Trung tướng Trần Hanh, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Chủ tịch Hội CCB Việt Nam, người đầu tiên lái máy bay Mic-17 bắn rơi máy bay Mỹ trên bầu trời Hàm Rồng. Trung tướng Trần Hanh hồi tưởng: Ngày 4-4-1965, phi đội của ông được lệnh xuất kích, ông đã nhả đạn làm chiếc F-105 gãy làm đôi, cháy rực trên bầu trời Hàm Rồng, cắm đầu xuống biển. Ông Lê Xuân Thanh-nguyên chiến sĩ Trung đoàn phòng không 228, tâm sự: Chúng tôi đã chiến đấu và chiến thắng với phương châm “đánh phẳng cánh, đánh bổ nhào”, và ý chí “Thà gục trên mâm pháo, quyết không để cầu gục”. Góp phần vào chiến thắng Nam Ngạn-Hàm Rồng còn có hàng nghìn người dân, các cụ ông, cụ bà cao tuổi sẵn sàng làm tất cả để giúp đỡ, hỗ trợ lực lượng chiến đấu. Nhà sư Đàm Xuân đã biến nhà chùa thành trạm xá cứu chữa thương binh, cùng bà con lo cơm ăn, nước uống tiếp tế cho bộ đội... Điều đó, nói như Thiếu tướng Vũ Văn Tùng-Chỉ huy trưởng Bộ CHQS tỉnh Thanh Hóa, chính là biểu hiện sinh động của nghệ thuật quân sự Việt Nam và thế trận chiến tranh nhân dân, thế trận quốc phòng toàn dân, rất cần được kế thừa, phát triển và vận dụng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay.

Trên vùng chiến địa xưa

45 năm đã trôi qua, trên trận địa quyết tử năm xưa nay là những ngôi trường THPT, THCS khang trang. Tháng Tư, cánh đồng xanh ngát, ven bờ sông Mã, chân cầu Hàm Rồng là những bãi ngô đang thì con gái. Nhờ có phù sa của dòng sông Mã bồi đắp mà việc canh tác rất thuận lợi, năng suất cây trồng đạt khá cao, riêng cây ngô lên tới 100tạ/ha. Nghề làm đậu phụ và nem chua đã mang lại thu nhập cao cho hàng trăm hộ gia đình ở thị trấn Tào Xuyên. Ngay bên núi Ngọc, Khu công nghiệp và đô thị Hoàng Long quy mô 76ha đang được gấp rút thi công. Ông Lê Xuân Hạc, Phó bí thư Đảng ủy phường Nam Ngạn cho biết: Thu nhập bình quân của phường là 13 triệu đồng/người/năm, tỉ lệ hộ nghèo chỉ còn 2,66%. Cấp ủy, chính quyền phường Nam Ngạn hiện đang nỗ lực tiến hành nhiều biện pháp để giảm số hộ nghèo thấp hơn nữa, như tổ chức dạy nghề thủ công, mỹ nghệ xuất khẩu; trồng hoa, cây cảnh… giải quyết việc làm cho 50 hộ. Anh Thắng, anh Hòa là những người tiên phong trong xây dựng mô hình chăn nuôi nhím, thỏ, gia cầm, có thu nhập hơn 50 triệu đồng/ha.

Chúng tôi đến phường Hàm Rồng, nơi có lịch sử hàng nghìn năm tồn tại và phát triển của người Việt cổ, có di chỉ núi Đọ, di chỉ Đông Sơn. Những lối đi nhỏ, những ngôi nhà cổ nhỏ nhắn, rêu phong vết thời gian, tưởng như không hề có một cuộc chiến khốc liệt đã từng trải qua nơi này... Đông Sơn-Hàm Rồng đã từng trải qua những biến động thăng trầm lịch sử, gian lao, là nơi có mật độ trống đồng cao nhất trong tỉnh. Phó bí thư Đảng ủy phường Dương Tất Thành cho chúng tôi biết: “Sau chiến tranh, Đảng bộ và nhân dân phường Hàm Rồng nỗ lực khắc phục hậu quả chiến tranh, xây dựng cuộc sống mới, xác định lấy phát triển kinh tế du lịch, thương mại làm trọng điểm, tiến hành xây dựng cơ sở hạ tầng, hệ thống khu du lịch văn hóa có hiệu quả cao”. Người dân Hàm Rồng ngoài những ngành nghề truyền thống, trong công cuộc hội nhập đã có thêm nghề mới: Làm khung ảnh, tăm đũa tre, đồ gỗ mỹ nghệ... Những sản phẩm này đã được xuất khẩu ra nước ngoài, có thương hiệu. Để phục vụ du lịch, nghề làm hàng lưu niệm, chế tác đá, đúc đồng được địa phương chú trọng… Nhờ đó, tăng trưởng hằng năm của phường đạt khá cao, từ 20 đến 29%, thu nhập bình quân đạt 1,2 triệu đồng/người/tháng. Ngày hôm qua (1-4-2010), phường tổ chức Lễ kỷ niệm 45 năm Hàm Rồng chiến thắng và khai trương xây dựng phường văn hóa, phấn đấu đến năm 2015 đạt danh hiệu “Đơn vị anh hùng Lao động trong thời kỳ đổi mới”.

Cũng ở đây, chúng tôi gặp những chiến sĩ dân quân là con cháu của thế hệ chiến sĩ dân quân năm xưa chiến đấu bảo vệ cầu Hàm Rồng. Chỉ huy trưởng Ban CHQS phường Lê Văn Quyết tâm sự: “Những kinh nghiệm, những trận đánh oai hùng của thế hệ cha anh năm xưa với máy bay Mỹ vừa là bài học truyền thống, vừa là chiến lệ được đưa vào chương trình huấn luyện hằng năm; là cơ sở để đặt ra các tình huống giả định trong phương án tác chiến trị an, phương án chiến đấu bảo vệ các mục tiêu quan trọng trên địa bàn”. Ngay đầu phía Nam cầu Hàm Rồng, một sân khấu lớn đã được dựng lên. Chúng tôi được biết, đêm mồng 3-4, chương trình nghệ thuật “Hàm Rồng bản anh hùng ca bất tử” kỷ niệm 45 năm Chiến thắng Hàm Rồng sẽ được trình diễn, cùng với pháo hoa bừng sáng trên cầu, trên dòng sông Mã anh hùng, gợi nhớ về những năm tháng hào hùng, về những người đã hy sinh cho Hàm Rồng bừng sáng hôm nay…

Bài và ảnh: Trần Hoài – Khánh Trình