Mới đây, một giám đốc than phiền với tôi: “Nhập thiết bị, nhà xưởng từ nước ngoài về, bằng ngoại tệ tốn kém, vậy mà mới sản xuất được vài năm đã phát hiện công nghệ lạc hậu. Đúng là bỏ tiền ra, nhưng vẫn đi sau người ta. Sản phẩm của mình đâu có dễ dàng được thị trường chấp nhận. Sản phẩm từ “công nghệ mới” ấy tiêu thụ trong nước đã khó, xuất khẩu càng... không có chỗ đứng”.

Nghe chuyện của ông giám đốc nọ, tôi bỗng giật mình: Không phải một, mà đã khá nhiều nhà máy, công xưởng, công ty bị “rơi” vào cảnh đi ra nước ngoài nhập về những dàn công nghệ đã lạc hậu hoặc kém tác dụng do người ta thải ra. Đi sau người ta, trong khi mình đang ở vị trí tụt hậu, sao gọi là đổi mới? “Cũ người, nhưng lại mới ta”. Một phần là giá rẻ, thủ tục nhanh, mua nhanh, thấy hiện đại, tiên tiến hơn dàn công nghệ đang sử dụng thì cứ mua, gọi là “đổi mới dây chuyền công nghệ, thiết bị, nhà xưởng”. Một phần nữa là người được giao đi tìm công nghệ mới chưa hiểu biết nhiều về trình độ phát triển và khả năng liên kết và phát triển trong chuỗi công nghệ toàn cầu. Vì thế, mua thiết bị đã lạc hậu so với tốc độ và năng lực “soán ngôi” của hệ thống công nghệ tiên tiến, vừa lắp đặt xong đã thấy hậu quả của “việc đã rồi”.

Cạnh tranh trong thời hội nhập hiện nay không cứ phải làm ra sản phẩm theo công nghệ khép kín, tức là sản phẩm trọn gói. Có thương hiệu cũng chưa dễ tìm ra thị trường tiêu thụ hiệu quả và chất lượng. Đi sau, nhưng làm lại những dây chuyền công nghệ và cho ra những sản phẩm đã quen với thị trường, chưa chắc đã hiệu quả hơn “đi tắt đón đầu”. Có những sản phẩm phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước cần phải nhập thì cứ nhập, không đến mức phải đầu tư thiết bị, công nghệ để tự làm ra. Vì thế, phải tính đến tiếp thị, nhu cầu thực tế, giá thành, giá cả…

Nhiều thập niên trước đây, đầu ra của sản xuất vật chất khi xuất xưởng là sản phẩm bán buôn công nghiệp. Đó còn gọi là công đoạn cứng. Nay, sản phẩm cần bao gồm cả lưu thông, tiếp thị, thương mại hóa sản phẩm, can thiệp đến giá bán lẻ, tức là đi vào quy trình mới là công đoạn mềm. Các chi phí cho công đoạn “mềm” càng tăng và tìm cách giảm bớt những chi phối mang sức ì của công đoạn cứng, lúc đó phạm vi bán càng rộng, chuỗi cung ứng càng lớn. Và giá trị sản phẩm ngày càng tăng. Cho nên, trong hợp tác đầu tư, liên doanh, liên kết, đổi mới trang-thiết bị, nhà xưởng, chỉ cần giải quyết công đoạn sản xuất, làm ra nhóm kết cấu, hoặc phụ tùng kết hợp lắp đặt thường đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn đầu tư cho sản xuất ra sản phẩm khép kín, có thương hiệu. Vì nhiều lý do, rất ít nước đang phát triển có thể bán được sản phẩm trên quy mô toàn cầu.

Nhất quyết không sản xuất sản phẩm khi chưa rõ tính khả thi của công đoạn mềm. Để quyết định xem có cho ra đời một sản phẩm không, cần xác định xem có bán được không, bán ở đâu, bán ở quy mô nào, cần đầu tư bao nhiêu cho công đoạn “mềm”? Khi các liên kết công nghiệp - thương mại không phải do thị trường tạo ra hoặc còn dựa vào mệnh lệnh hành chính, việc “cắt đoạn” chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng cho các ngành, doanh nghiệp khác nhau quản lý là rất mạo hiểm.

Làm toàn bộ chuỗi giá trị của sản phẩm để bán trên quy mô toàn cầu thì khó nhưng bán một vài công đoạn thì dễ hơn. Những sản phẩm toàn cầu thường rẻ hơn các sản phẩm nội địa vì có chuỗi cung ứng tối ưu. Ngày nay, không một sản phẩm công nghiệp nào được làm trọn vẹn ở một nước. Ta chỉ cạnh tranh được trong một số công đoạn nhất định, thường là các công đoạn cứng, và kém trong các công đoạn “mềm” (lập thương hiệu, quản lý chuỗi cung ứng, tiếp thị...). Ta khó bán áo sơ mi trên thế giới nhưng đã bán công đoạn gia công cho khá nhiều chuỗi cung ứng toàn cầu. Có những công ty làm ăn phát đạt nhanh, giàu cũng nhanh chỉ mỗi việc làm gia công cho một, hoặc nhiều công ty nước ngoài. Nhập thiết bị căn bản về, rồi gia công lắp ráp, thành hàng hóa tung ra thị trường, đó cũng là cách không tốn nhiều vốn đầu tư và ít bị “lạc hậu hóa sản phẩm”.

Lợi thế của bán kỹ năng (công đoạn) là có thể bán cho nhiều chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng của các sản phẩm khác nhau. Ta cần chọn công đoạn có giá trị gia tăng lớn nhất để bán.

Vì những lẽ trên, các nhà sản xuất nên thận trọng khi chọn con đường đầu tư đổi mới công nghệ và chọn sản phẩm để cung ứng ra thị trường trong nước cũng như xuất khẩu.

Chu Mã Giang