“Ai ơi, về miệt Tháp Mười/Cá tôm sẵn bắt - lúa trời sẵn ăn”.  Câu ca dao trên cho thấy: thiên nhiên rất hào phóng ban phát cho vùng Đồng Tháp Mười nhiều sản vật và nguồn lợi tôm, cá khá dồi dào.

Ảnh minh họa/Internet.

Ngày nay, ở đây nói về nguồn lợi thủy sản thì ai cũng biết, nhưng sản vật lúa trời thì chỉ có những người cao niên mới biết, còn thế hệ trẻ ngày nay thì ít người biết tới…

Lúa trời đã được xếp vào loại nông sản quý hiếm. Hiện nay chỉ còn lưu giữ và bảo tồn được khoảng 500ha tại Vườn Quốc gia Tràm Chim thuộc huyện Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp. Theo Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức thì: Lúa trời còn gọi là “Quỹ cốc”; còn những cụ sống lâu năm ở vùng Đồng Tháp Mười cho biết lúa trời còn gọi là lúa ma. Bởi lẽ, loại lúa này không ai gieo sạ mà nó tự nhiên mọc trên cánh đồng mênh mông nước của vùng Đồng Tháp Mười xưa. Hằng năm, vào khoảng tháng tư dương lịch, lúc trời bắt đầu sa mưa, hột lúa bắt đầu nảy mầm và mọc, thân lúa cứng, lá to bản. Từ tháng 8 đến tháng 12, cây lúa vươn dài, ngoi lên khỏi mặt nước, trổ đòng, đơm bông. Điều đặc biệt là cây lúa ma bông to, dài, thưa hạt và thẳng chứ không uốn câu như lúa thường. Hạt lúa trời chín vào lúc nửa đêm về khuya và rơi rụng vào lúc mặt trời vừa ló.

Vì thế, ngày xưa cư dân Đồng Tháp Mười thường chèo xuồng đi gặt lúa trời vào lúa nửa đêm tới hừng sáng là chở lúa về nhà. Nói đúng hơn là đập lúa. Khi thu hoạch lúa trời, ít nhất phải có 3 người và dùng một chiếc xuồng ba lá có căng một tấm đệm ở giữa theo chiều dọc dài gần 2m của chiếc xuồng, cao khoảng 1,5m. Cây trước cao 2,5m và cây sau chỉ cao bằng tấm đệm… được gọi là cây cần câu. Hai cần đập bằng tre dài khoảng 2,5m nằm hai bên và dọc theo chiều dài tấm đệm. Người đứng trước mũi chống xuồng đi vào đám lúa ma, người ngồi sau cầm hai cần đập gạt bông lúa vào tấm đệm cho hột rụng vào trong xuồng. Trung bình mỗi bông chỉ rụng vào xuồng dăm ba hạt, phải vất vả đập luôn tay từ nửa đêm đến sáng mới đầy xuồng.

Các đầu bếp ở khu ẩm thực du lịch sinh thái rừng tràm Gáo Giồng cho biết: Sau khi gặt lúa trời về, họ đem về ngâm trong nước ba ngày, đem phơi cho rụng đuôi, rồi cho vào cối giã thành gạo, nhưng không giã gạo quá trắng. Gạo lúa trời dài hơn gạo thường và có hàm lượng dinh dưỡng cao. Khi nấu, đổ gạo và nước vào nồi đất, úp một lá sen lên trước khi đậy vung; đun bằng củi hoặc rơm thì giữ được hương vị.

Hiện nay, ở các khu du lịch sinh thái Gáo Giồng, huyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp có giới thiệu món cơm nấu bằng gạo lúa trời hấp lá sen, theo kiểu của ông cha ta thời khẩn hoang nhằm đáp ứng nhu cầu ẩm thực của du khách khi đến tham quan. Lúa trời còn được sử dụng để chế biến bột dinh dưỡng chất lượng cao dành cho trẻ em, làm các loại bánh thơm ngon, bổ dưỡng…

Lúa trời Đồng Tháp Mười là loại giống lúa quý hiếm đang được bảo tồn lưu trữ nguồn gen tại Vườn Quốc gia Tràm Chim.

TRẦN TRỌNG TRUNG