Những câu chuyện dưới đây tôi vô tình bắt gặp và được chứng kiến như những “tiểu tiết” trong một “màn kịch” buôn bán kinh doanh theo kiểu chụp giật, áp đặt, bắt chèn người mua của một bộ phận người buôn bán nhỏ hiện nay. Chuyện thật ra không có gì to tát, nhưng nếu không lên tiếng cảnh báo thì nó vẫn ngang nhiên tồn tại trong xã hội đang tiến tới sự công bằng, văn minh. Không những thế, cách thức buôn bán làm ăn đó còn làm biến dạng, méo mó về đạo đức văn hóa kinh doanh của người bán hàng khiến cho những người mua vốn thật thà, chất phác bị thiệt đơn, thiệt kép.

1- Khi đi qua cổng bưu điện một thị xã Vĩnh Yên (Vĩnh Phúc) để gửi mấy lá thư, tôi vô tình được chứng kiến một cuộc “khẩu chiến” giữa hai người. Đó là một bà bán hàng hoa quả ngay trên vỉa hè và một phụ nữ. Dáng vẻ lam lũ, khắc khổ thể hiện rõ trên gương mặt của một người nông dân “chính hiệu”, người phụ nữ chạc tuổi trung niên bảo: “Sáng nay đi qua cổng bệnh viện, cháu mua một cân xoài như hôm qua của bác có đúng 12.000 đồng, thế mà tối qua bác bán cho cháu với giá là 25.000 đồng. Mà có phải là giống “Xoài Thái Lan” như bác nói đâu, đó chỉ là loại xoài “gioi giỏi” bình thường. Sao nỡ lòng nào bác lại đang tâm bán cho một người nông dân như cháu với giá “cắt cổ” như vậy”? Bà bán hàng kia lạnh lùng trả lời: “Giá hôm qua khác, hôm nay khác. Sao tối qua chị không ra cổng bệnh viện mà mua”? Hình như không ghìm được sự bực bội, chị nông dân nói thẳng: “Bán hàng kiểu ấy khác gì… chèn ép người nhà quê ra tỉnh”! Miệng bà lão bán hàng tru tréo: “A, con giời đánh quê mùa kia, mày dám bảo bà bán chèn ép à? Mà cái giống ngu si như mày thì đáng đời lắm. Thôi, mày cút xéo ngay đi để cho bà bán hàng, nếu dây dưa lôi thôi là bà gọi mấy thằng xe ôm lại thì mày đừng có trách”! Nghe lời dọa dẫm ấy, biết mình “tứ cố vô thân” giữa chốn phố phường náo nhiệt, chị nông dân đành phải đi ra trong một tâm trạng tức tưởi bởi con người bán hàng “đanh đá cá cày” kia!

Chọn mua quần áo (ảnh minh họa Vnn)

2- Vào các quầy hàng bán vải ở chợ trung tâm thành phố Việt Trì (Phú Thọ), định mua bộ quần áo đông, thấy một “tình huống” không lấy gì làm đẹp mắt diễn ra khiến tôi ngại không dám “mặc cả”. Một người đàn ông khoảng 40 tuổi trông có vẻ hơi nhếch nhác hỏi mua một bộ quần áo học sinh. Lúc đầu, chị chủ hàng đon đả: “Cháu nhà anh năm nay bao nhiêu tuổi, thích loại quần áo gì”? Người đàn ông thật thà đáp: “Cháu năm nay vừa lên lớp 10. Nhà em ở quê vất vả lắm. Chị xem có bộ nào giá cả bình thường bán cho em một bộ”. Chị chủ hàng vẫn tươi cười: “Có ngay đây. Chia sẻ với hoàn cảnh của anh, tôi chỉ lấy bộ quần áo này đúng với giá gốc là 200.000 đồng”. Người đàn ông tròn xoe mắt tỏ vẻ ngạc nhiên: “Bộ quần áo này ở quê em người ta chỉ bán có 130.000 đồng thôi. Em cứ tưởng giá cả ở chợ thành phố rẻ hơn thì mới cất công lên đây mua. Mong chị hạ bớt giá đi ạ”. Chị chủ hàng bỗng thay đổi thái độ và nói rin rít ở kẽ răng: “Không mua thì biến ngay đi nhé, vừa mở hàng ra đã nói quở, nói độc. Hôm nay tôi bán hàng không được là tại cái mặt tằn tiện quá thể của nhà anh đấy”! Người đàn ông mặt biến sắc vì câu “phán xét” như đinh đóng cột của người chủ hàng “ngoa ngoắt”, nhưng chốn đông người anh không muốn “đuôi co” nên lùi lũi đi ra quầy khác. Ngay sau đó, chị chủ hàng cầm một tờ giấy trắng, lấy bật lửa châm đốt để “xua vía” người đàn ông với hy vọng tránh được một sự… “xui xẻo”!

3- Tại một quán uống bia hơi bên lề đường thị trấn Yên Bình (Yên Bái) vào khoảng 21 giờ tối bỗng có tiếng ồn ào. Tò mò, khá đông người đi qua đường dừng lại và được chứng kiến ba thanh niên đang to tiếng với chủ quán. Một thanh niên bảo: “Chúng em mỗi người uống nhiều lắm là 5 cốc bia, tổng cộng khoảng 15 cốc, cộng với một bao thuốc “vi-na” là 10.000 đồng và chục gói lạc nhỏ cứ tính là 20.000 đồng nữa. Mỗi cốc bia hơi là 3.000 đồng. Như vậy, tổng số tiền chỉ khoảng 80.000 đến 90.000 đồng là cùng. Chả hiểu tại sao mà anh lại tính đến 145.000 đồng. Đề nghị anh xem xét lại đi”. Anh chủ quán bia hơi có bộ ria con kiến giọng cứng rắn: “Chúng mày uống bia có người phục vụ nó ghi rõ ràng ở phiếu “hai năm rõ mười” đây này, tao thèm lấy của chúng mày thêm mấy chục ngàn à? Trả tiền đi, đừng có lý sự dài dòng là “không ổn” với chúng tao đâu”! Ba thanh niên liếc mắt nhìn nhau, một người rút ví ra, trả tiền nhưng không đủ, người khác lại phải rút ví tiếp ra để hoàn trả nốt cho chủ quán. Họ ra về mà cảm thấy những cốc bia còn “đắng ngắt” trong cổ họng vì cái sự tính toán “tù mù” song rất trắng trợn của chủ quán.

Kinh tế thị trường bung ra, nhà nhà buôn bán, người người kinh doanh. Trong khi rất nhiều người làm ăn đứng đắn, đàng hoàng và luôn lấy chữ “tín” làm trọng, thì còn một bộ phận không nhỏ người dân buôn bán, kinh doanh hiện nay dùng mọi thủ đoạn khi thì kín đáo, tinh vi, lúc thì công khai, thô thiển để “mua chèn, bán ép” đối với người khác. Lợi dụng sự thiếu chú ý quan tâm, mức độ hiểu biết giá cả thị trường và hoàn cảnh của đối tượng mua để họ “moi tiền” khách hàng. Những biểu hiện như: cố tình bán hàng với giá “cắt cổ”; có thái độ khinh bỉ, miệt thị khi người khác hỏi giá mà không mua hàng của mình; cậy thế “gia chủ” để dọa dẫm, đe nẹt khi khách hàng có ý kiến nghi ngờ về cách tính toán tiền nong… đều phản ánh một thực trạng buôn bán kinh doanh thiếu lành mạnh, minh bạch và sòng phẳng. Người xưa có câu: “Phi thương bất phú”-không buôn bán thì khó mà giàu có. Nhưng buôn bán mà thiếu đạo đức, văn hóa như mấy trường hợp nêu trên thì cách làm giàu ấy chẳng khác nào là sống trên mồ hôi, nước mắt của người khác. Do đó, bên cạnh việc tăng cường kiểm tra, giám sát, quản lý của các cơ quan chức năng thì việc đẩy mạnh tuyên truyền, vận động tầng lớp tiểu thương nâng cao đạo đức, văn hóa kinh doanh là điều hết sức cần thiết. Bởi vì, một nền kinh tế thị trường văn minh và một xã hội tiến bộ không thể thiếu một nền tảng đạo đức, văn hóa kinh doanh lành mạnh.

NGUYỄN VĂN HẢI