Gần 10 thế kỷ trước, Hoa Lư là kinh đô của nước Ðại Cồ Việt (nay thuộc xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình). Theo sử sách, kinh đô Hoa Lư trước đây rộng khoảng 300 héc-ta được bao quanh bởi hàng loạt núi đá vòng cung. Khoảng trống giữa các sườn núi được nhà vua cho xây thành kín bằng đất ken gạch cao từ 8-10 mét, chân thành có gạch bó vững chãi. Kinh đô Hoa Lư xưa bao gồm thành Ngoại, thành Nội và thành Nam.

Thành Ngoại rộng khoảng 140ha thuộc địa phận thôn Yên Thành, xã Trường Yên. Ðây là cung điện chính mà khu vực đền vua Ðinh, vua Lê là trung tâm và cũng chính là nơi vua Ðinh Tiên Hoàng ngự triều.

Du khách viếng thăm đền thơ vua Đinh. Ảnh: Xuân Lâm.

Thành Nội thuộc thôn Chi Phong, xã Trường Yên có tên là Thư Nhi xã, nơi nuôi trẻ em và những người giúp việc trong cung đình. Thành Nam (thành ở phía Nam, từ hang Luồn trở vào trong, nằm đối diện và nối liền với khu thành Ngoại). Ở đây xung quanh có núi cao bao bọc, án ngữ bảo vệ mặt sau phía Nam kinh thành. Phía Ðông kinh thành có núi Cột cờ, có ghềnh tháp-nơi vua Ðinh duyệt thủy quân, hang Tiền nơi lưu giữ tài sản quốc gia, động Thiên Tôn - tiền đồn của Hoa Lư và là hang nhốt hổ, báo để xử kẻ có tội.

Ðến đời Lê Hoàn đã cho xây thêm nhiều cung điện lộng lẫy: Điện Bách Thảo Thiên Tuế, điện Phong Lưu ở phía Ðông, điện Vinh Hoa ở phía Tây, điện Bồng Lai bên tả, điện Cực Lạc bên hữu, lầu Hoả Vân và điện Trường Xuân, điện Long Lộc được lợp ngói làm bằng bạc.

Trải qua mưa nắng hơn 10 thế kỷ, các di tích lịch sử ở cố đô Hoa Lư hầu như bị tàn phá, đổ nát. Hiện nay chỉ còn lại đền vua Ðinh và đền vua Lê được xây dựng vào thế kỷ XVII.

Ðền vua Ðinh được xây theo kiểu "Nội công ngoại quốc" gồm 3 tòa: Bái đường, Thiêu hương- nơi thờ tứ trụ triều đình của nhà Ðinh, Chính cung-thờ vua Ðinh (giữa) bên trái là tượng Nam Việt Vương Ðinh Liễn (con trai cả vua Ðinh), bên phải là tượng Ðinh Toàn và Ðinh Hạng Lang (con thứ vua Ðinh). Đền được xây trên nền cung điện chính thuở xưa với ngọ môn quan, hồ sen, nút giả, vườn hoa, nghi môn ngoại, nghi môn nội cùng ba tòa Bái đường, Thiêu hương và Hậu cung. Tại Bái đường có "Long sàng" làm bằng đá nguyên khối với đôi nghê đá rất sống động. Tiếp đó là nhà thiêu hương thờ các vị khai quốc công thần. Trong cùng là hậu cung đặt tượng Đinh Tiên Hoàng cùng các con trai ông. Các hình chạm khắc trên đá, trên gỗ với các đề tài rồng, mây, tiên nữ, hoa lá… trang trí tại đền đều khá tinh xảo.

Cách đền vua Ðinh 500m là đền vua Lê, thờ Lê Ðại Hành (Lê Hoàn). Đền có 3 tòa: Bái đường, Thiêu hương và Chính cung. Tại Chính cung của đền đặt tượng vua Lê Đại Hành. Cạnh đó là tượng Dương Vân Nga và Lê Long Đĩnh (con trai của hai người). Đền vua Lê còn giữ được nhiều dấu tích kiến trúc cổ với những mảng chạm trổ công phu. Tại đây người ta đã tìm thấy di tích nền cung điện cũ cùng một số đồ gốm sứ cổ. Những hiện vật quý này được lưu giữ tại phòng bảo tàng phía trái khu đền.

Trên đỉnh núi Mã Yên có lăng mộ của vua Ðinh và vua Lê. Để lên được đây, du khách phải vượt qua 265 bậc đá. Lăng mộ Đinh Tiên Hoàng được xây bằng đá trên một mảnh đất bằng phẳng. Ở phía Nam núi Mã Yên là lăng vua Lê. Ngoài ra, trong khu vực di tích Hoa Lư còn có một số ngôi chùa khá đẹp như: Chùa Ngân Xuyên (gần chân núi Mã Yên), chùa Nhất Trụ (cách đền vua Lê khoảng 200m) thu hút nhiều du khách đến dâng hương vãn cảnh mỗi lần hành hương về Cố đô Hoa Lư.

Đức Nghĩa