Trong cuộc trả lời phỏng vấn Báo Quân đội nhân dân về vấn đề này, Tiến sĩ Trần Hải Linh, Chủ tịch Hội Người Việt Nam tại Hàn Quốc đã có những trao đổi đáng chú ý để thúc đẩy việc thực thi hiệu quả các chính sách đối với người Việt Nam ở nước ngoài:

- Là một người Việt Nam sinh sống và làm việc ở nước ngoài, ông cảm nhận mức độ "đi vào cuộc sống" của những chính sách liên quan đến người Việt Nam ở nước ngoài của Việt Nam như thế nào?

- Trong các kỳ đại hội, đặc biệt Đại hội IX và XI của Đảng đã khẳng định: “Đồng bào định cư ở nước ngoài là bộ phận không tách rời và là một nguồn lực của cộng đồng dân tộc Việt Nam” và "cần có những chính sách tạo điều kiện thuận lợi để kiều bào về thăm quê hương, mở mang các hoạt động văn hóa, giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, sản xuất, kinh doanh, góp phần thiết thực xây dựng đất nước…”. Nghị quyết số 36-NQ/TW của Bộ Chính trị về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài đã đề ra chủ trương, phương hướng và các nhiệm vụ chủ yếu. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để thu hút nhân tài là người Việt Nam ở nước ngoài. 

Đặc biệt Nghị quyết Đại hội XII của Đảng có đề cập tới vấn đề phát huy khối đại đoàn kết toàn dân, trong đó tiếp tục khẳng định việc phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc là một trong những yếu tố quyết định đến thắng lợi của công cuộc đổi mới, là động lực và nguồn lực to lớn trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Những chính sách đổi mới của Đảng đã có ảnh hưởng sâu rộng đến người Việt Nam ở nước ngoài và mối liên hệ của kiều bào với đất nước, với các cơ quan trong nước ngày càng được củng cố.

Trong những năm qua, cùng với chính sách chung cho kiều bào, Đảng, Nhà nước, Chính phủ, các cơ quan Trung ương và địa phương bắt đầu có những hoạt động cụ thể tập hợp và thu hút trí thức Việt kiều tham gia công cuộc xây dựng đất nước. Hằng năm, đã có nhiều hoạt động dành cho kiều bào, như chương trình gặp gỡ kiều bào đầu Xuân mới; mời các đoàn kiều bào tiêu biểu về thăm đất nước trong các dịp lễ lớn, như ngày Giỗ Tổ Hùng Vương; Ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước; ngày Quốc khánh; tổ chức trại hè cho thanh thiếu niên Việt kiều; mời kiều bào tham gia góp ý về Hiến pháp; xây dựng các văn kiện đại hội Đảng; mời kiều bào tham gia các diễn đàn chính sách...

 Tiến sĩ Trần Hải Linh.

Tuy nhiên một số chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đối với người Việt Nam ở nước ngoài chưa được thực hiện tốt khiến đồng bào còn băn khoăn vì chính sách đề ra là một việc, nhưng khi đi vào thực hiện vẫn còn khó khăn, vướng mắc, chậm xử lý thông tin trong thời gian dài, dẫn đến ảnh hưởng tâm lý không tốt cho kiều bào.

- Vậy theo ông, Việt Nam cần phải làm gì để các chính sách đối với kiều bào đã có chủ trương cởi mở từ cấp cao, được thực hiện hiệu quả hơn ở các cấp địa phương nhằm thu hút tốt hơn nguồn lực kiều bào cho sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước?

- Các chính sách đối với kiều bào đã có chủ trương cởi mở từ cấp cao, tuy nhiên tôi cho rằng điều quan trọng nhất vẫn là đầu mối thực thi chính sách đó ở cấp cơ sở, cấp địa phương. Khi thực hiện chính sách mà những người thực hiện từ cấp cơ sở, cấp địa phương không nắm vững thì rất khó cho công tác thu hút tốt hơn nguồn lực kiều bào cho sự nghiệp xây dựng và phát triển ở địa phương nói riêng và đất nước nói chung. Ví dụ, về vấn đề xuất nhập cảnh hay lưu trú, những người thực thi pháp luật ở cơ sở mà không nắm vững, hiểu chưa thấu đáo, hoặc gây trở ngại về mặt hành chính sẽ dẫn đến giải quyết những vấn đề vướng mắc ở dưới địa phương không được như mong muốn của kiều bào. Mặt khác, để việc huy động tiềm lực của bà con kiều bào về xây dựng và phát triển địa phương đạt hiệu quả cao thì cần nhanh chóng tạo cầu nối thông tin rõ ràng giữa địa phương và kiều bào, tạo ra những bước đột phá riêng phụ thuộc theo từng thế mạnh của địa phương.

Thu hút đầu tư kiều bào rõ ràng liên quan đến những người thực thi pháp luật, chính sách ở địa phương, ở cơ sở. Nếu như không quán triệt được một cách rõ nét và hiểu sâu về chính sách thì việc triển khai trong công tác vận động kiều bào tại địa phương chắc chắn sẽ còn gặp nhiều khó khăn. Điều này đòi hỏi lãnh đạo các cấp ở địa phương cần chú ý đến vấn đề này và nếu cần phải có những diễn đàn riêng để kiều bào trực tiếp làm việc và trao đổi với lãnh đạo chính quyền địa phương nhằm tháo gỡ khúc mắc một cách nhanh chóng, từ đó huy động được tối đa nguồn lực kiều bào đối với địa phương.

- Đại hội XII của Đảng đã nêu rõ khuyến khích các nhà khoa học là người Việt Nam ở nước ngoài tham gia hoạt động khoa học, công nghệ tại Việt Nam; tạo thuận lợi để kiều bào tham gia xây dựng và bảo vệ đất nước. Là một trí thức kiều bào, theo ông chủ trương này sẽ có ý nghĩa như thế nào đối với các mục tiêu phát triển mà Việt Nam đã xác định?

- Kiều bào ta sinh sống ở nước ngoài có gần 4,5 triệu người, trong đó có gần 400.000 người là chuyên gia, trí thức được học tập và đào tạo bài bản. Đội ngũ trí thức Việt Nam tại Hàn Quốc có khoảng 6000 người. Việt Nam sẽ thành công nếu biết khai thác hiệu quả hơn nữa nguồn lực của đội ngũ các nhà khoa học và trí thức Việt Nam ở nước ngoài, doanh nhân kiều bào, cũng như tìm ra những cách thức phù hợp để kết hợp nguồn lực ngoài nước với các nguồn lực trong nước. Đoàn kết tạo ra sức mạnh là bài học đã được chứng minh qua các thời kỳ lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Nếu mỗi người dân Việt Nam đều cùng cố gắng, đoàn kết, từ đó tập hợp các nguồn lực trong và ngoài nước thành một sức mạnh tổng thể, đi theo đó là chính sách và hỗ trợ của chính phủ và đồng thuận phối hợp một cách cởi mở của các cơ quan chức năng, tôi tin rằng đất nước Việt Nam sẽ phát triển vươn xa hơn rất nhiều so với thời điểm hiện nay.

- Việt Nam chủ trương xây dựng một chính sách tổng thể để thu hút trí thức kiều bào trở về đóng góp cho đất nước. Tuy nhiên mục tiêu này chưa đạt được kết quả như mong muốn, vì chúng ta mới chỉ thu hút được một bộ phận nhỏ các trí thức yêu nước có tâm huyết, chứ chưa thu hút được những người thực sự có tài năng. Nguyên nhân của thực trạng này do đâu và phải khắc phục ra sao thưa ông?

- Hãy “thực sự” giao trách nhiệm và trao niềm tin cho đội ngũ trí thức, nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và doanh nhân kiều bào. Tạo điều kiện tối đa và tạo các cơ hội để cho họ cống hiến và chứng minh khả năng trên quê hương mình. Đối với đội ngũ nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài, khi họ về công tác giảng dạy và nghiên cứu tại trường đại học ở Việt Nam, khi phong hàm giáo sư và phó giáo sư cho họ nên dựa theo mô hình giống như các nước phát triển đã và đang làm. Việc phong hàm này phải dựa trên những công bố của họ trên tập san khoa học quốc tế, bằng phát minh sáng chế (patent), hoặc các thành tích nghiên cứu khoa học khác đã đạt được.

Việc thu hút lực lượng trí thức kiều bào phục vụ đất nước phải thực sự đi vào thực chất, nhằm phát huy tối đa khả năng đóng góp của họ trên tất cả các mặt thế mạnh như: Chuyển giao tri thức, khoa học-công nghệ; đào tạo, giảng dạy; tư vấn và thẩm định dự án, hỗ trợ nghiên cứu, triển khai và phát triển, làm cầu nối hợp tác khoa học…

Nên có chính sách tài trợ cho những người có chuyên môn phù hợp với những lĩnh vực mà xã hội và đất nước đang cần đến, giúp tìm kinh phí hỗ trợ hoặc hỗ trợ kinh phí trong thời gian đầu họ trở về làm việc tại Việt Nam. Mặt khác, có thể cho phép trí thức kiều bào tham gia và nắm giữ những cương vị công tác khoa học tương xứng với nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể cùng với quyền được tổ chức và lãnh đạo các nhóm nghiên cứu khoa học; tạo cơ chế và điều kiện để các nhà khoa học kiều bào được đăng ký các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước, hướng dẫn học viên cao học, nghiên cứu sinh và tham gia các hội đồng khoa học ở Việt Nam.

Ngoài ra, Việt Nam cần có chính sách ưu đãi đặc biệt để thu hút các nhà khoa học là Việt kiều về làm việc trong các ngành khoa học mũi nhọn của Việt Nam như điện tử viễn thông, công nghệ sinh học, khoa học hàng không vũ trụ, công nghệ hạt nhân...

Ngược lại, họ phải đáp ứng được yêu cầu công việc là phải hợp tác được với nhau thành những nhóm nghiên cứu mạnh, nhận những nhiệm vụ cụ thể và chịu những trách nhiệm cam kết với Nhà nước, xã hội bằng các sản phẩm khoa học và các ứng dụng trong thực tiễn.

- Xin cảm ơn ông!

MỸ HẠNH (thực hiện)