Đa số các đại biểu Quốc hội bày tỏ sự đồng tình cao với Chính phủ về ý tưởng xây dựng một mô hình trợ giúp pháp lý tinh gọn, chuyên nghiệp hóa và chất lượng cao. Tuy nhiên còn nhiều băn khoăn về đối tượng được trợ giúp.
Cần mở rộng đối trợ giúp pháp lý
Trước thực tế thực hiện trợ giúp pháp lý chưa đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, đặc biệt đối với hoạt động tố tụng tư pháp, đại biểu (ĐB) Huỳnh Thanh Cảnh (Bình Thuận) đề xuất tiếp tục rà soát về các đối tượng đang được pháp luật hiện hành quy định thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Như vậy sẽ đảm bảo tính nhất quán của Đảng, Nhà nước trong việc thực hiện chính sách nhân văn, nhân đạo đối với các đối tượng nêu trong luật.
Bên cạnh đó, ĐB Cảnh cũng đề nghị xem xét, bổ sung thêm số đối tượng cần được quan tâm của Nhà nước khi có vấn đề liên quan đến vụ việc pháp lý như người bị bệnh hiểm nghèo có hoàn cảnh khó khăn bị buộc tội, người bị nhiễm chất độc da cam, không nơi nương tựa, có hoàn cảnh khó khăn.
Theo báo cáo tổng kết 8 năm thi hành Luật trợ giúp pháp lý năm 2006 cho thấy ngân sách chủ yếu tập trung cho chi lương và chi khác. Phần chi cho hoạt động nghiệp vụ chỉ chiếm 25,5%, vì vậy ĐB này cũng đề nghị cần có biện pháp cụ thể để kiểm soát chi phí trợ giúp pháp lý, cắt giảm chi phí hành chính. Trong đó, căn cứ nhu cầu, nguồn lực và hiệu quả để có phương án về việc tiếp tục duy trì và sáp nhập hoặc giải thể các chi nhánh.
ĐB Cao Thị Xuân (Thanh Hóa) đặt vấn đề, có nên mở rộng diện bao phủ trợ giúp pháp lý đối với nhóm đối tượng từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi không và nên giới hạn trong những trường hợp nào.
ĐB Cao Thị Xuân. Ảnh: Cổng TTĐT
ĐB cho biết thêm, theo Điểm b, Khoản 1, Điều 76 Bộ Luật tố tụng hình sự năm 2015 thì tất cả các trường hợp dưới 18 tuổi là bị can, bị cáo đều được chỉ định người bào chữa trong trường hợp gia đình không mời người bào chữa. Như vậy, phạm vi đối tượng trong dự thảo luật thu hẹp hơn so với Bộ luật tố tụng hình sự.
“Nếu cho rằng, vì lý do ngân sách cần thu hẹp phạm vi đối tượng thì không thỏa đáng”, ĐB Xuân ý kiến.
ĐB tỉnh Thanh Hóa dẫn chứng, theo thống kê tình hình tội phạm năm 2015 do Viện Kiểm sát nhân dân tối cao công bố cho thấy, năm 2015 có 5.864 bị can là người chưa thành niên bị khởi tố, chiếm 5,4% tổng số bị khởi tố trong năm. Trong đó 93% rơi vào độ tuổi từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi. Như vậy, nhu cầu trợ giúp pháp lý chủ yếu rơi vào nhóm này, còn nhóm trẻ em dưới 16 tuổi là rất thấp. Việc phải đối mặt với vấn đề pháp lý ở lứa tuổi này dù ở tư cách bị can, bị cáo hay bị hại cũng đều là cú sốc lớn, ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình phát triển về sau. Do đó, nên cân nhắc mở rộng diện được trợ giúp pháp lý.
“Rất nhiều đại biểu đồng tình với tôi đó là nhu cầu về trợ giúp pháp lý là rất lớn”, ĐB Nguyễn Sỹ Cương (Ninh Thuận) nêu ý kiến và cho rằng chúng ta có một "rừng" luật, trong bối cảnh mà luật nhiều như thế nếu biết luật không thì chưa gọi là biết, bởi vì biết luật còn phải biết quy định của nghị định, thông tư, của các văn bản kèm theo.
Trong hệ thống pháp luật cũng khá phức tạp, như vậy thì nhu cầu về trợ giúp pháp lý của những người hiểu biết liên quan đến quy định của pháp luật rất lớn và đối tượng cần trợ giúp trong xã hội cũng rất lớn. Bởi vậy, không chỉ các đối tượng chính sách như chúng ta nêu trong dự án luật mà rất nhiều các đối tượng, kể cả những người không đến mức khó khăn về tài chính (người sẵn sàng trả phí) như dự thảo luật đã nêu cũng có nhu cầu về trợ giúp pháp lý. Do đó, không có gì phải bó hẹp trong chuyện này, ĐB Cương nêu quan điểm.
Đề cập đến những đối tượng yếu thế dễ bị tổn thương trong xã hội, ĐB Điểu Huỳnh Sang (Bình Phước) nói, hiện nay bạo lực gia đình đã trở thành vấn nạn xã hội đáng báo động xét về số lượng và mức độ nghiêm trọng của vụ việc.
Theo số liệu thống kê từ năm 2011 đến 2015 có 157.859 vụ bạo lực gia đình, trong đó trường hợp nạn nhân là nữ chiếm 74,24%, trẻ em chiếm 11,4%, người cao tuổi chiếm 8,91% và ở nam giới là 3%; 87% nạn nhân bị bạo hành chưa tìm đến sự trợ giúp của các dịch vụ công trừ các vụ việc nghiêm trọng, các vụ xử lý hình sự.
Tuy nhiên, theo Luật trợ giúp pháp lý hiện hành thì phụ nữ bị bạo lực gia đình và kể cả mặt pháp luật và xã hội được trợ giúp pháp lý rất hạn chế.
Qua phân tích, ĐB Sang đề nghị Ban soạn thảo sửa đổi và bổ sung trong việc mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý để họ được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Căn chỉnh số đối tượng để tập trung ngân sách hơn
Sau khi tiếp thu và rút kinh nghiệm một số vấn đề, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Lê Thành Long giải trình những ý kiến mà các ĐB nêu và cho biết luật này là luật sửa đổi, bổ sung và nó sẽ thay thế luật 2006 nếu như được Quốc hội thông qua, vì đề câp đến vấn đề cốt lõi, đồng thời số lượng các điều tương đối lớn.
Bộ trưởng Bộ Tư pháp Lê Thành Long. Ảnh: Cổng TTĐT
Về các đối tượng được trợ giúp pháp lý, theo Bộ trưởng Lê Thành Long thì Luật và quy định của Việt Nam là rộng nhất thế giới. Rộng so với quy định của các công ước quốc tế và rộng so với quy định của Luật Trợ giúp pháp lý của các quốc gia.
Công ước Quốc tế về Quyền dân sự và Chính trị năm 1966 cũng lấy tiêu chí hình sự không có khả năng trả tiền, công ước quyền trẻ em cũng lấy tiêu chí hình sự. Lứa tuổi từ 16-18 tuổi được trợ giúp hay không cũng lấy tiêu chí hình sự, Bộ trưởng Lê Thành Long cho biết thêm và khẳng định thời gian qua Việt Nam đang thực hiện những chính sách rất nhân văn, nhiều đối tượng chính sách.
Khẳng định ý định của Ban soạn thảo muốn cho quay trở lại đúng bản chất của trợ giúp pháp lý là cho những đối tượng được xác định rõ ràng, Bộ trưởng Bộ Tư pháp cho biết sẽ nghiên cứu con số thể, tuy nhiên cần thống nhất tiêu chí là những ai và phù hợp với thông lệ quốc tế, phù hợp với quy định pháp luật các nước.
Bộ trưởng Lê Thành Long cho rằng việc căn chỉnh bớt số đối tượng để tiền từ ngân sách và các nguồn của xã hội sẽ được tập trung hơn.
“Mặt chính sách hay mặt tâm thì không ai muốn hạn chế. Chúng tôi thiết kế đối tượng ở đây về cơ bản giữ các đối tượng được trợ giúp pháp lý như luật hiện hành. Còn lại đã rà soát và bao đủ về diện các đối tượng khác, nhưng có tiêu chí cơ bản là không có khả năng chi trả về mặt tài chính”, Bộ trưởng Lê Thành Long nói.
THU HÀ