GS, TS Hoàng Văn Cường: Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là bước đi tất yếu của Nhà nước kiến tạo phát triển

Mô hình chính quyền hai cấp phù hợp với Nhà nước kiến tạo phát triển

Theo GS, TS Hoàng Văn Cường, việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình 2 cấp là xu hướng tất yếu trong quá trình xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những quốc gia thành công trong việc vượt qua bẫy thu nhập trung bình đều xây dựng được mô hình quản trị quốc gia hiệu quả, trong đó Nhà nước không chỉ đóng vai trò quản lý mà còn chủ động kiến tạo môi trường phát triển cho người dân và doanh nghiệp.

GS, TS Hoàng Văn Cường, Phó chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước, Phó chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Hà Nội chia sẻ tại tọa đàm. Ảnh: TRỌNG HẢI

Ông cho biết mô hình quản trị của Nhà nước kiến tạo phát triển thường được tổ chức theo ba tầng. Tầng thứ nhất là quản trị vĩ mô ở cấp quốc gia với các chức năng xây dựng chiến lược phát triển, phân bổ nguồn lực và hoàn thiện thể chế, chính sách. Tầng thứ hai là quản trị thực thi, đảm nhận việc triển khai chiến lược phát triển, đầu tư hạ tầng và thu hút các nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Tầng thứ ba là tầng cung ứng dịch vụ, trực tiếp phục vụ người dân và doanh nghiệp thông qua các dịch vụ công, bảo đảm an sinh xã hội, an ninh trật tự và tiếp nhận, xử lý các phản ánh từ cơ sở.

“Tổ chức bộ máy nhà nước và việc phân quyền giữa các cấp chính quyền cần được thiết kế trên cơ sở những chức năng quản trị đó”, GS, TS Hoàng Văn Cường nhấn mạnh.

Đối chiếu với mô hình quản trị ở Việt Nam khi thực hiện hệ thống chính quyền địa phương 3 cấp, ông cho rằng cấp huyện về cơ bản là một cấp trung gian giữa tỉnh và xã. Theo đó, cấp huyện thực hiện vai trò truyền tải chính sách từ tỉnh xuống cơ sở, tổng hợp thông tin từ xã báo cáo lên tỉnh, quản lý một số dự án đầu tư và cung cấp một số dịch vụ công. Tuy nhiên, nhiều chức năng của cấp huyện hiện nay mang tính trung chuyển hơn là quản trị độc lập.

GS, TS Hoàng Văn Cường cho biết việc tồn tại cấp huyện trong nhiều giai đoạn lịch sử là hoàn toàn có cơ sở. Trước đây, khoảng cách địa lý, điều kiện giao thông khó khăn, năng lực quản trị không đồng đều giữa các địa phương và yêu cầu giám sát từ cấp trên khiến cấp huyện trở thành mắt xích cần thiết trong bộ máy hành chính.

Thậm chí, sau năm 1976, Việt Nam từng có chủ trương xây dựng các huyện trở thành “pháo đài kinh tế”, coi đây là đơn vị hành chính quan trọng trong mô hình phát triển kinh tế - xã hội thời kỳ đó.

Tuy nhiên, theo ông, những điều kiện làm cơ sở cho sự tồn tại của cấp huyện đang thay đổi mạnh mẽ. “Khoảng cách địa lý không còn là rào cản lớn như trước. Đặc biệt, với sự phát triển của chính quyền số, nhiều giao dịch hành chính có thể được thực hiện trên môi trường số, làm giảm đáng kể vai trò trung gian của cấp huyện”, ông phân tích.

Từ chính trải nghiệm cá nhân trong quá trình thực hiện thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, GS, TS Hoàng Văn Cường dẫn chứng thêm về một trong những hạn chế lớn của hệ thống chính quyền địa phương 3 cấp là tình trạng chồng chéo trách nhiệm và kéo dài thời gian giải quyết thủ tục hành chính.

Trong quá trình thực hiện thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của gia đình, ông đã phải đi lại nhiều lần, cập nhật hồ sơ nhiều lần, song hồ sơ bị chuyển qua lại giữa xã và huyện mà không xác định rõ trách nhiệm thuộc về cơ quan nào. “Xã cho rằng đã hoàn thiện hồ sơ và gửi lên huyện, trong khi huyện lại cho rằng thông tin từ xã chưa đầy đủ. Người dân trở thành đối tượng phải đi lại nhiều lần mà không biết cơ quan nào chịu trách nhiệm cuối cùng”, ông chia sẻ.

Xóa bỏ tầng nấc trung gian, xây dựng một nền quản trị hiệu quả đưa chính quyền đến gần dân hơn

Theo GS, TS Hoàng Văn Cường, việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được kỳ vọng sẽ khắc phục tình trạng chồng chéo trách nhiệm và kéo dài thời gian giải quyết thủ tục hành chính bằng cách xóa bỏ khâu trung gian, xác định rõ trách nhiệm của từng cấp chính quyền và rút ngắn quy trình xử lý công việc.

Ông cho rằng khi trách nhiệm được quy định rõ ràng, chính quyền cơ sở sẽ chủ động hơn trong giải quyết các vấn đề của người dân, thay vì phụ thuộc hoặc đùn đẩy trách nhiệm giữa các cấp. 

Bên cạnh việc nâng cao hiệu quả quản lý hành chính, GS, TS Hoàng Văn Cường cho rằng mô hình 2 cấp còn tạo điều kiện để chính quyền cơ sở phát huy năng lực bản địa, chủ động hơn trong việc khai thác tiềm năng, lợi thế riêng của từng địa phương. Theo ông, người dân kỳ vọng chính quyền địa phương không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà còn phải chủ động tìm giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống và đáp ứng tốt hơn các nhu cầu của cộng đồng.

“Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không đơn thuần là tinh giản bộ máy mà còn hướng tới xây dựng một nền quản trị hiệu quả hơn, minh bạch hơn và lấy người dân làm trung tâm phục vụ”, GS, TS Hoàng Văn Cường khẳng định.

Bảo đảm nguồn lực cho địa phương thực hiện các nhiệm vụ phát triển

Theo GS, TS Hoàng Văn Cường, để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả, điều kiện tiên quyết là phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn giữa các cấp chính quyền cấp tỉnh/xã để thực hiện các chức năng thực thi và phục vụ. Cùng với đó, phải bảo đảm nguồn lực cho địa phương thực hiện các nhiệm vụ phát triển.

Ông cho rằng cấp tỉnh không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính mà còn phải đóng vai trò trung tâm điều phối và thu hút các nguồn lực đầu tư. “Muốn phát triển thì phải có nguồn lực. Nếu không có nguồn lực thì không thể triển khai được các chương trình phát triển kinh tế - xã hội. Trong khi đó, ngân sách của các địa phương hiện nay vẫn chịu sự chi phối rất lớn từ ngân sách Trung ương, chưa hoàn toàn độc lập”, ông nhận định.

Từ thực tế đó, GS, TS Hoàng Văn Cường cho rằng cấp tỉnh cần chủ động hơn trong việc tìm kiếm, huy động các nguồn lực đầu tư từ bên ngoài, đồng thời xây dựng môi trường đầu tư thuận lợi để thu hút doanh nghiệp.

Theo ông, quan niệm về cơ quan hành chính cũng cần thay đổi căn bản. Nếu trước đây cơ quan quản lý chủ yếu thực hiện chức năng xem xét, cấp phép hay phê duyệt, thì nay phải chuyển sang vai trò hỗ trợ và đồng hành cùng nhà đầu tư.

“Cơ quan hành chính không phải ngồi chờ để đồng ý hay không đồng ý. Cơ quan hành chính phải tìm cách thu hút những dự án cần thiết cho địa phương, hỗ trợ doanh nghiệp triển khai dự án và tháo gỡ các khó khăn trong quá trình thực hiện”, ông nhấn mạnh.

Ông dẫn chứng mô hình các trung tâm xúc tiến và hỗ trợ đầu tư đang được nhiều địa phương triển khai. Tại đây, nhà đầu tư có thể thực hiện đồng thời nhiều thủ tục liên quan đến các sở, ngành tại cùng một địa điểm, giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và tạo môi trường đầu tư minh bạch, thuận lợi hơn. “Đó chính là chức năng thu hút nguồn lực đầu tư của cấp tỉnh trong mô hình quản trị hiện đại”, ông nói.

Quang cảnh tọa đàm. Ảnh: TRỌNG HẢI

Hình thành những đơn vị cấp xã thực sự mạnh trên cả nước - những “pháo đài thép” của phát triển

Ở chiều ngược lại, GS, TS Hoàng Văn Cường cho rằng cấp xã cần được tổ chức lại theo hướng tạo ra những đơn vị hành chính đủ lớn, đủ nguồn lực, đủ thẩm quyền và đủ năng lực quản trị để trở thành những trung tâm phát triển tại địa phương. "Chúng ta cần nghĩ đến việc hình thành những đơn vị cấp xã thực sự mạnh trên cả nước - những “pháo đài thép” của phát triển, có khả năng cung cấp đầy đủ dịch vụ công, chủ động giải quyết các vấn đề của người dân và khai thác hiệu quả tiềm năng của từng địa phương", ông đề xuất.

GS, TS Hoàng Văn Cường cũng cho rằng một trong những yếu tố quyết định thành công của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là đội ngũ cán bộ cơ sở. Theo đó, khi tinh gọn đầu mối, khối lượng công việc tại cấp cơ sở sẽ tăng lên đáng kể. Trong thực tế, nhiều cán bộ địa phương hiện nay đã phải làm việc ngoài giờ, kể cả buổi tối, ngày nghỉ và cuối tuần để đáp ứng yêu cầu công việc. “Công việc nhiều hơn, chuyên nghiệp hơn thì chế độ cũng phải tốt hơn”, ông nhấn mạnh.

Đề cập tới yêu cầu đổi mới phương thức đánh giá cán bộ, GS, TS Hoàng Văn Cường cho rằng, mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển đòi hỏi chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo kết quả đầu ra. Đồng thời, hệ thống dữ liệu phải được liên thông giữa các cấp chính quyền nhằm hạn chế tình trạng báo cáo trùng lặp, giảm áp lực hành chính và nâng cao tính minh bạch trong quản trị; đồng thời cần tiếp tục xã hội hóa một số dịch vụ công để giảm tải cho bộ máy hành chính. Thêm vào đó, để bảo đảm chính quyền xã quy mô lớn, địa bàn rộng vẫn gần dân và phục vụ hiệu quả, cần xây dựng mạng lưới văn phòng dịch vụ trực tuyến tại các khu dân cư, làm cầu nối tiếp nhận, tương tác và giải quyết kịp thời mọi nhu cầu của người dân.

Theo GS, TS Hoàng Văn Cường, mục tiêu cuối cùng của việc tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ là giảm đầu mối hay tiết kiệm chi phí, mà quan trọng hơn là xây dựng một nền hành chính hiện đại, hiệu quả, phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn, đồng thời tạo động lực mới cho phát triển kinh tế - xã hội của địa phương và đất nước.