Những điều chỉnh này làm cho các nước trong khu vực Đông Nam Á chịu ảnh hưởng trực tiếp. Làm thế nào để cân bằng giữa hai cường quốc, hạn chế tiêu cực, gia tăng cơ hội để tiếp tục phát triển, đạt được các lợi ích chung của khối ASEAN cũng như từng nước thành viên là điều không hề dễ dàng.

Chia sẻ, hợp tác chứ không chỉ đối đầu

Trên đây là nhận định chung của hơn 80 chuyên gia và nhà khoa học trong lĩnh vực nghiên cứu chiến lược và quan hệ quốc tế từ các cơ quan chính phủ, các viện nghiên cứu và các trường đại học đến từ Ô-xtrây-li-a, Thái Lan, Nhật Bản, Trung Quốc, Đức, Xin-ga-po, Việt Nam… tại Hội thảo quốc tế "ASEAN và quan hệ Trung-Mỹ: Những chuyển động mới và tác động tới khu vực", tổ chức ngày 10-3, tại Hà Nội, do Quỹ Konard Adenaeur Stiftung (KAS) phối hợp với Học viện Ngoại giao tổ chức.

Qua bốn phiên thảo luận: Những chuyển động mới trong quan hệ Trung-Mỹ tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương; tác động của quan hệ Trung-Mỹ đến môi trường an ninh khu vực; liệu vai trò trung tâm của ASEAN trong các cơ chế an ninh khu vực có bị thách thức?; làm thế nào để ASEAN duy trì được sự cân bằng trong quan hệ với Trung Quốc và Mỹ trong bối cảnh mới, các học giả tham gia hội nghị đã chia sẻ thông tin và đánh giá về các diễn biến mới trong mối quan hệ Trung Quốc-Mỹ cũng như những hệ lụy đối với an ninh và phát triển của khu vực châu Á-Thái Bình Dương.

Quang cảnh buổi hội thảo. Ảnh: Nguyễn Hòa.

Trong không khí cởi mở, thẳng thắn và thực chất, Hội thảo đã đưa ra được nhiều đánh giá và những sáng kiến có giá trị thực tiễn cao để kiến nghị tới các bên liên quan, trong nỗ lực đóng góp cho việc thúc đẩy hợp tác quốc tế, vì hòa bình, ổn định của khu vực.

Phát biểu tại Hội thảo, Giáo sư Can Thay-ơ (Carlyle A.Thayer) cho rằng, các diễn biến mới trong quan hệ Mỹ và Trung Quốc đã đặt ra nhiều thử thách đối với ASEAN. Theo ông Can Thay-ơ, điều quan trọng nhất là phải nhận diện rõ mối quan hệ Trung-Mỹ. “Trung Quốc đang trỗi dậy, Mỹ đương nhiên phải điều chỉnh chiến lược và đây là điều bình thường. Chính thực tế này cho thấy cần có mô hình mới về các mối quan hệ quốc tế, trong đó đặc biệt lưu ý tới vai trò và tác động của hai cường quốc tới khu vực Đông Nam Á. Trong năm 2016, dự báo có những biến động ở khu vực cũng như trong vấn đề Biển Đông, vì vậy quan hệ Trung Quốc và Mỹ cũng sẽ gia tăng căng thẳng. Trong xử lý các mối quan hệ, cần tôn trọng nhau, lấy hợp tác cùng thắng là điều căn bản; trước khi hành xử phải tính toán tới lợi ích của nước khác, không thể chỉ vì lợi ích của mình mà quên đi lợi ích của bên khác”, học giả Can Thay-ơ nói.

Chia sẻ quan điểm về mối quan hệ Trung-Mỹ, Giáo sư Tô Hạo, Khoa Ngoại giao, Đại học Ngoại giao Trung Quốc cho rằng, quan hệ Trung-Mỹ trong bối cảnh hiện nay mang những đặc thù riêng, thậm chí tồn tại cả những nghịch lý. Mối quan hệ này phát triển trong sự cạnh tranh và tùy thuộc song song. Nhìn bề ngoài có sự căng thẳng, song sâu bên trong là sự tùy thuộc.  “Logic mới trong quan hệ giữa các cường quốc đang thay đổi, đó là sự chia sẻ, hợp tác, chứ không chỉ đơn thuần là đối đầu. Các cường quốc mới nổi và các cường quốc cũ sẽ phối hợp thông qua các sáng kiến hợp tác. Châu Á-Thái Bình Dương cũng có những biến chuyển theo mô hình mới này. Sẽ có nhiều sự tương tác giữa các cường quốc trên biển và các cường quốc lục địa”, Giáo sư Tô Hạo nói.

Lý thuyết là như vậy, song thực tế nhiều khi lại khác. Theo học giả Can Thay-ơ, thời gian vừa qua, trên Biển Đông có nhiều diễn biến căng thẳng. Mặc dù các bên đã có thỏa thuận như DOC, nhưng các bên vẫn không kiểm soát được tình hình. Chính việc Trung Quốc bất chấp luật pháp quốc tế xây dựng trái phép nhiều công trình, đường băng trên các khu vực đảo, đá ở khu vực Biển Đông đã làm xói mòn lòng tin, gây căng thẳng cho cả khu vực. Học giả Can Thay-ơ cũng đề nghị làm rõ hơn nội hàm khái niệm “quân sự hóa”. Bởi theo học giả này, những gì diễn ra trong thời gian qua cho thấy dấu hiệu quân sự hóa là rõ ràng. Đây sẽ là đặc điểm nổi bật do một bên gây ra trong thời gian tới trên Biển Đông.

Học giả Can Thay-ơ cũng cho rằng, nếu một bên chỉ nói hoặc chỉ hứa mà không tuân thủ các quy định chung theo thông lệ quốc tế thì rất khó để xây dựng được cái gọi là “văn minh trong chính trị, lấy đối thoại làm gốc để giải quyết các vấn đề”.

Vậy làm thế nào để giảm căng thẳng Trung Quốc-Mỹ? Theo các học giả, cần có thêm các hiệp định, hiệp ước để duy trì hòa bình cho các khu vực Nam Á, Đông Bắc Á, Đông Nam Á... Khu vực châu Á-Thái Bình Dương nói chung, hay Đông Nam Á nói riêng đang rất cần sự hợp tác của Trung Quốc và Mỹ. Thế giới đang đứng trước những thách thức phi truyền thống ngày càng lớn, chỉ có hợp tác mới có thể tìm ra cơ hội cùng nhau giải quyết các vấn đề lớn. Trong tương lai, Đông Nam Á nói riêng, châu Á-Thái Bình Dương nói chung ngày càng có vị trí trọng yếu, tầm quan trọng của quan hệ Mỹ-Trung cũng theo đó ngày một lớn hơn.

Duy trì môi trường hòa bình là trách nhiệm chung

Rõ ràng ở Đông Nam Á, xu thế hợp tác đang rất mạnh, nhất là từ khi Cộng đồng ASEAN chính thức ra đời. Vậy ASEAN, với vị trí chiến lược và mối quan hệ khăng khít với cả hai cường quốc cần phải làm gì trước những biến chuyển lớn lao? Một số học giả băn khoăn rằng, trong nhiều trường hợp, vai trò trung tâm của ASEAN thực sự bị thách thức.

Cả Trung Quốc và Mỹ đều tuyên bố ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN. Vấn đề là thực tế diễn ra như thế nào. Ủng hộ phải đi với sự tôn trọng và có những sự tạo điều kiện nhất định. ASEAN hoan nghênh sự trỗi dậy của cả hai cường quốc, song sự trỗi dậy cần theo hướng hòa bình, tôn trọng và giúp đỡ các nước nhỏ.

Quan hệ Trung-Mỹ sẽ luôn là quan hệ quan trọng nhất trong khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Sự tích cực và tiêu cực của mối quan hệ này luôn có ảnh hưởng lớn. Tiến sĩ Lê Hồng Hiệp, Khoa Quốc tế học, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, không có bất cứ quốc gia ASEAN nào muốn để lỡ cơ hội hợp tác với hai cường quốc này.

XUÂN MẠNH VĂN