Nhớ mùa hè năm 1995, tôi cầm giấy giới thiệu của Trường Đại học Mỹ thuật công nghiệp Hà Nội đến tòa soạn Báo Quân đội nhân dân (QĐND) liên hệ thực tập trình bày báo. Sau khi nghe tôi đề đạt nguyện vọng, đồng chí Thượng tá Lê Phúc Nguyên, Trưởng phòng Thư ký tòa soạn (sau này là Trung tướng, Tổng biên tập Báo QĐND) dẫn tôi đến bàn làm việc của họa sĩ và giới thiệu: “Đây là bác Phạm Văn Nhân, một họa sĩ trình bày kỳ cựu của Báo QĐND. Nhờ bác hướng dẫn về chuyên môn làm báo cho các cháu sinh viên hiểu”. Và sau đó là những ngày tôi được tiếp xúc với những công đoạn của nghề “bếp núc” cho từng số báo.

Trung tá QNCN, họa sĩ Phạm Văn Nhân.

“Công việc trình bày báo không chỉ đòi hỏi yêu cầu về chuyên môn hội họa, mà người họa sĩ còn phải có nhãn quan chính trị tốt. Với tờ báo QĐND thì đây là điều kiện bắt buộc”-đó là lời tâm sự “gan ruột” của thế hệ đi trước, trong đó có họa sĩ, Trung tá QNCN Phạm Văn Nhân, truyền lại cho thế hệ sau. Lần ấy, Tổ họa sĩ (nay là Ban Thiết kế mỹ thuật và Dàn dựng trang, Phòng TKTS) đang chuẩn bị trình bày số báo kỷ niệm quan trọng, bác Phạm Văn Nhân giao tôi làm thử. Vốn là dân học thiết kế đồ họa, tôi hăng hái phóng to ảnh, làm nổi tít. Nhìn trang báo hoành tráng, bắt mắt, lòng khấp khởi mừng thầm, nghĩ rằng sẽ nhận được lời khen của bác. Lúc ấy, bác Nhân đứng từ xa quan sát rồi tiến lại, bàn tay nhẹ nhàng gấp đôi tờ maket, bức ảnh đẹp ấy bỗng nhiên bị gấp ngang mặt. Bác Nhân giải thích: "Khi trình bày ảnh trên báo mà gấp ngang mặt là điều tối kỵ". Bài học ấy thực sự quý báu không chỉ cho tôi, mà sau này, khi trở thành họa sĩ trình bày Báo QĐND, được phân công hướng dẫn các họa sĩ trẻ về thực tập, tôi luôn lấy ví dụ đó làm trực quan để chia sẻ kinh nghiệm trình bày những bức ảnh chân dung không bị gấp ngang mặt.

Là người chỉn chu, trách nhiệm, bác Phạm Văn Nhân không cho phép mình cẩu thả, hay dễ dãi trong công việc. Có hôm đã hơn 12 giờ trưa, mọi người trong Phòng TKTS đã rời nhiệm sở, nhưng trên bàn làm việc của họa sĩ trình bày vẫn bộn bề bài vở, hóa ra buổi sáng trình bày maket, vì "đất" chật nên họa sĩ đề nghị cắt bài cho vừa. Lúc thu dọn bản thảo, ngồi đọc lại thì thấy bài viết có nhiều chi tiết hay. Mặc cho quá giờ nghỉ trưa, một mình bác Nhân vẫn cặm cụi, lặng lẽ xoay xở lại bố cục trang báo. Sau này, khi thời gian rảnh rỗi, bác Nhân chia sẻ với tôi: “Người phóng viên phải lao động miệt mài mới tìm ra chi tiết báo chí hay. Nếu họa sĩ cứ đòi cắt bài cho vừa thì rất dễ, nhưng giữ được hồn cốt bài viết của tác giả mà trang báo vẫn đẹp, đó mới là cái tài của người trình bày”. Chẳng thế mà có một thời, anh em phóng viên từ các phòng biên tập rất thích xuống Phòng TKTS, ai cũng muốn được bác Nhân trình bày trang có bài viết của mình. 

Nhiều thế hệ phóng viên của Báo QĐND ngày ấy từng biết đến cảnh sắp chữ chì nên càng thêm trân trọng và yêu quý công việc trình bày báo. Họa sĩ chỉ cần tính toán thiếu chính xác một chút sẽ dẫn đến số chữ bị dôi hoặc hụt đi, thì bộ phận sắp chữ của nhà in sẽ vô cùng vất vả, sẽ phải làm lại toàn bộ trang báo từ đầu. Trưởng thành từ trình bày thủ công, kẻ vẽ bằng tay nên bác Nhân rất ủng hộ họa sĩ trẻ tiếp cận trình bày trên máy vi tính, ông nói: “Cánh tớ không được đào tạo mỹ thuật, phần nào hạn chế về năng lực sáng tạo. Các cậu còn trẻ, được học hành bài bản, nên mạnh dạn đổi mới phong cách trình bày báo ta theo xu thế hiện đại”.

Nhắc về đồng đội của mình, họa sĩ Lê Đức Tuấn, nguyên Tổ trưởng Tổ Họa sĩ nhớ như in hình ảnh người đồng nghiệp cần mẫn, giản dị nhưng rất khéo tay. Ngoài việc hoàn thành tốt nhiệm vụ cơ quan, bác Nhân còn tranh thủ làm thêm nghề mộc, vừa tăng thêm thu nhập gia đình, vừa có điều kiện nuôi dạy con cái tốt hơn. Những món đồ gỗ của bác làm ra luôn hút hồn những người khó tính nhất bởi độ sắc nét đến từng chi tiết.

Hôm đến thăm bác trong bệnh viện, người nhà cho hay bác bị nhiễm độc chì. Thực ra từ khi còn làm mộc, bác có thói quen ngậm bút chì cho ướt để vạch trên những thớ gỗ cho rõ nét. Khi vẽ maket báo, thói quen ấy vẫn được bác Nhân duy trì, mỗi ngày một ít, lượng chì tan trong nước bọt, tích tụ lâu ngày, ngấm vào cơ thể, nhất là khi càng có tuổi, sức đề kháng yếu đã ảnh hưởng rất nhiều đến sức khỏe.  

Sinh, lão, bệnh, tử vốn là quy luật của nhân sinh, nhưng những dấu ấn trình bày của họa sĩ Phạm Văn Nhân trên Báo QĐND sẽ mãi thắm màu cùng thời gian. Vĩnh biệt bác Phạm Văn Nhân, một lão họa sĩ trình bày cần cù, yêu nghề và luôn tận tâm vì công việc.

Hà Nội, chiều 1-8-2019

PHÙNG MINH