QĐND - Khu bảo tồn thiên nhiên Pia oắc (thuộc địa phận tỉnh Cao Bằng) có diện tích 10.000ha, hiện vẫn bảo tồn nhiều loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Tại đây cũng đang bảo tồn các hệ sinh thái độc đáo, đặc thù của vùng đất địa đầu Tổ quốc. Thế nhưng, đến nay Khu bảo tồn thiên nhiên này lại chưa được công nhận là vườn quốc gia và đang dần bị “lãng quên”...

Tại Pia oắc vẫn bảo tồn được nhiều loài thực vật quý hiếm và có hệ sinh thái đặc thù. Ảnh: Lê Trần

Theo Quyết định số 194/CT của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ) ký ngày 9-8-1986, Khu bảo tồn thiên nhiên núi Pia oắc được thành lập bao gồm 6 đơn vị hành chính là thị trấn Tĩnh Túc và các xã: Quang Thành, Phan Thanh, Mai Long, Thành Công, Ca Thành (thuộc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng) nhằm bảo vệ khu rừng “á nhiệt đới lá rộng xen lá kim núi thấp”, phân bố chủ yếu từ độ cao 1000m đến 1.931m (đỉnh Pia oắc).

Khu bảo tồn có địa hình dốc, phía tây thuộc xã Mai Long là núi đá vôi. Núi Pia oắc và các vùng xung quanh có nhiều khoáng sản, đặc biệt là thiếc. Trải qua thời gian dài khai thác khoáng sản, nhiều diện tích rừng đã không còn. Có lẽ vì thế mà năm 1998, Khu bảo tồn thiên nhiên Pia oắc không có trong danh sách đề xuất hệ thống rừng đặc dụng đến năm 2010 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Như vậy, Cao Bằng là tỉnh duy nhất của Việt Nam chưa có một khu bảo tồn nào, mặc dù nguồn tài nguyên rừng còn khá phong phú và độc đáo, đặc biệt là các quần xã rừng lá kim, quần xã rừng rêu trên đỉnh và đường đỉnh ở độ cao từ 1.600m đến 1.931m. Đây là một bất hợp lý, nhưng một phần cũng do các nhà khoa học chưa quan tâm phát hiện các loài và các quần xã động vật, thực vật quý hiếm để đề xuất với các cơ quan chức năng lập quy hoạch bảo tồn.

Không phải ngẫu nhiên mà một số chuyên gia nước ngoài, cụ thể là ông Wege, Tordoff và các cộng sự thuộc Chương trình Birdlife Quốc tế ngay từ năm 1999 và 2000 đã đề xuất vẫn giữ lại Khu bảo tồn Pia oắc trong hệ thống rừng đặc dụng Việt Nam (trái với kiến nghị vào năm 1998 của Cục Kiểm lâm). Một trong những lý do mà ông Tordoff và các cộng sự đưa ra là Khu bảo tồn Pia oắc hiện có một số loài chim phân bố hẹp với sinh cảnh rừng lá rộng ở độ cao hơn 800m và có thể là một trong số ít khu vực có sinh cảnh phù hợp cho các loài trên ở Bắc Việt Nam.

GS.TS Phan Kế Lộc, người đã có nhiều năm nghiên cứu hệ thực vật trên núi đá vôi Cao Bằng khẳng định, giá trị bảo tồn cao nhất của núi đá vôi Cao Bằng là các quần xã rừng lá kim nguyên sinh trên đỉnh và đường đỉnh có độ cao khoảng 60m đến 1.600m. Ở tất cả các môi trường sống tương tự của các địa điểm nghiên cứu khi chưa bị chặt phá hay bị lửa rừng thiêu cháy đều gặp các quần xã rừng lá kim nguyên sinh với các loài thiết sam giả, thiết sam núi đá. Trong các quần xã này còn gặp rải rác loài thông pà cò. Các loài vừa nêu đều được ghi vào Sách đỏ Việt Nam vào năm 2007.

Trên cơ sở nhận xét của GS.TS Phan Kế Lộc, vừa qua, chúng tôi đã có dịp khảo sát hệ thực vật trên dãy núi đá vôi thuộc xã Mai Long và phát hiện được quần xã rừng lá kim nguyên sinh trên đỉnh và đường đỉnh ở độ cao từ 700m đến 1000m với 2 loài hạt trần là thiết sam giả và thiết sam núi đá.

Ngoài 2 loài hạt trần tạo nên tầng ưu thế sinh thái, thì một thành phần khác cũng không kém độc đáo so với quần xã rừng lá kim là họ lan - Orchidaceae, trong đó, đáng chú ý là lan kim tuyến, một cây thuốc rất có giá trị và một số loài thuộc nhóm lan hài.

Có thể khẳng định, Khu bảo tồn thiên nhiên Pia oắc hiện đang lưu giữ nhiều nguồn gen thực vật quý hiếm. Bởi vì, chỉ riêng hệ thực vật trên núi đã vôi thuộc xã Mai Long, ngoài 2 loài hạt trần và một số loài lan, chúng tôi còn phát hiện được 12 loài quý hiếm khác như: Nghiến, lát hoa, vù hương, cốt toái bổ, tắc kè đá, hoằng đằng, bảy lá một hoa, trai lý, rau sắng, đinh, lan một lá và đẳng sâm. Trong số 12 loài trên, có 10 loài được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 và 2 loài được ghi nhận trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Như vậy, hệ sinh thái núi đá vôi ở Mai Long nói riêng, khu Pia oắc nói chung thực sự là một hệ sinh thái quan trọng không chỉ đối với Cao Bằng mà còn đối với cả nước, bởi nó mang tính đặc thù, đại diện cho vùng sinh thái tự nhiên thuộc vùng Đông Bắc nước ta.

Sẽ là khiếm khuyết nếu không đề cập đến rừng rêu ở Pia oắc. Từ độ cao 1.600m, phân bố hai bên con đường lên Trạm phát sóng FM của Đài tiếng nói Việt Nam là kiểu rừng kín thường xanh cây lá rộng, mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp, với một số loài thuộc các họ tiêu biểu như mộc lan, long não, dẻ v.v.. Rừng có hai tầng, hiện rừng hầu như chưa bị tác động tạo nên một cảnh quan môi trường độc đáo, hoang sơ, có giá trị du lịch sinh thái. Ở nước ta, rừng rêu chỉ có thể gặp ở Vườn quốc gia Tam Đảo, Vườn quốc gia Hoàng Liên Sơn và Vườn quốc gia Bạch Mã.

Theo anh Nông Văn Sơn, cán bộ Trạm phát sóng FM, từ tháng 12 năm trước đến tháng 1 năm sau, trên đỉnh Pia oắc thường có tuyết. Không phải ngẫu nhiên mà người Pháp đã chọn Pia oắc là một trong những địa điểm để xây dựng các khu nghỉ mát, du lịch ở miền Bắc…

Từ những dẫn liệu trên, có thể khẳng định khu vực Pia oắc (không bao gồm thị trấn Tĩnh Túc) hoàn toàn đáp ứng các tiêu chí về vườn quốc gia được nêu trong Luật Đa dạng sinh học. Việc công nhận Pia oắc là Vườn quốc gia không chỉ bảo tồn được một số loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng, mà còn góp phần bảo tồn các hệ sinh thái độc đáo, đặc thù, tạo cơ hội để phát triển du lịch sinh thái trong tương lai của tỉnh Cao Bằng.

TS. Lê Trần Chấn - TS. Trần Ngọc Ninh