Năm 1940, các chiến sĩ cách mạng bị giam ở Tà Lài bên sông Đồng Nai đang tìm cơ hội phá ngục. Mọi chuẩn bị đã ổn, chỉ khó là làm thế nào để vận động bà con dân tộc Mạ che chở. Nói miệng thì đồng bào không hiểu, cần có một hành động gây ấn tượng mạnh.

Nhà bên sông cạnh trại giam có một bầy trâu chừng ba chục con, chỉ một con duy nhất không có vàm. Đó là “anh” trâu cổ, vai to như cái thùng bia, sừng dài chừng hai gang, nhọn hoắt. Nó hung dữ quá nên chủ đành nuôi chỉ để làm hai việc: nhảy cái và giữ cọp. Ông chủ luôn phàn nàn: Giá mà xỏ vàm được cho nó để nó đi kéo cày thì nhiều tiền lắm. Nhưng bao nhiêu thợ vàm trâu, bao người dày dạn kinh nghiệm đến gặp nó đều phải… “bó tay”.

Bữa ấy, đám tù bắn tin sẽ vàm được con trâu khiến ông chủ mừng lắm vội đến xin cai Tây cho đám tù tới giúp. Người xử lý con trâu bất kham là Tô Ký, vừa tròn 19 tuổi. Ký lên đường, đầu trần, lưng trần, mặc xà lỏn, tay cầm một sợi mây vót nhọn. Hỏi “trị” trâu cách gì, anh chỉ cười:

- Yên tâm, chắc như ba bó một giạ!

Vào cuộc, Ký cho dắt toàn bộ 30 con trâu ra bờ sông. Mọi người vẫn chưa hiểu anh làm cách nào, riêng con trâu cổ vẫn vênh sừng thách thức. Bỗng Ký quát to:

- Lùa hết trâu xuống sông!

Rồi anh tung roi quất vun vút, đàn trâu lao cả xuống nước, bơi ra giữa dòng. Ký cầm dây mây, nhảy dây chuyền qua lưng từng con trâu, tới con trâu cổ. Trâu cổ bơi giữa mấy chục con chen nhau như nêm. Ký hai chân kẹp cổ nó, nằm vươn dài lên đầu trâu, tay cầm chặt cặp sừng của nó rồi nắm mũi trâu, đâm một cái thật mạnh qua mũi nó làm vàm. Trâu lồng lộn, điên cuồng định hất người xuống, dùng sừng húc, chém. Nhưng đang ở giữa sông, chân nó không chạm đất, xung quanh lại đầy trâu bầy nên nó không sao ngúc ngoắc được. Nó đành chịu trận. Ký ung dung rời mình trâu cổ, thoăn thoắt nhảy qua lưng từng con trâu, lên bờ an toàn trong tiếng reo hò của đồng bào Mạ.

Mấy tháng sau, Ký và đồng đội vượt ngục, qua sông an toàn nhờ sự chở che của đồng bào Mạ. Sau này, người tù vàm trâu ấy chính là Thiếu tướng Tô Ký, nguyên Chính ủy Quân khu 7, một vị tướng trung kiên và nghĩa hiệp.

Nguyễn Văn Xuân