Trở lại Truông Bồn...

Tượng đài chiến thắng Truông Bồn.

Ngày 23-9-2008, Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam đã ra Quyết định phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân cho tập thể 14 chiến sĩ thuộc Đại đội 317, Đội 65 - Tổng đội TNXP chống Mỹ cứu nước tỉnh Nghệ An. Truông Bồn, cuộc chiến đấu và sự hy sinh của tiểu đội “Thép” gồm 11 cô gái và 2 chàng trai đã trở thành huyền thoại. Truông Bồn dày đặc hố bom, đất đỏ tơi tả hôm qua và Truông Bồn xanh hôm nay…

Ký ức hào hùng

Mẹ Thởm, người mẹ thân yêu của các chiến sĩ TNXP Truông Bồn năm xưa nay đã 97 tuổi. Ngôi nhà nhỏ bé của mẹ bây giờ nép bên con đường rải nhựa mà năm xưa dày kín hố bom, bụi tung mù mịt mỗi khi xe qua. Các nữ TNXP tiểu đội “Thép” sau giờ ra mặt đường lại về quây quần bên mẹ tâm tình trò chuyện, nũng nịu, vòi quà. Giọng nói của mẹ giờ không nghe rõ, nhưng mẹ còn nhớ như in cái ngày 31-10-1968, những đứa con trai, con gái yêu thương của mẹ đã không thể trở về, mãi mãi nằm lại Truông Bồn hun hút gió. Chỉ còn sót lại một đứa trong tiểu đội, đó là chị Trần Thị Thông, tiểu đội trưởng… Mấy chục năm sau, cuộc sống đổi thay với bao nhiêu lo toan bươn trải, chị Thông chẳng có dịp nào trở lại Truông Bồn nhưng mọi người vẫn nhớ chị, và nhất là mẹ Thởm. Cách đây mấy năm, đoàn cán bộ chính sách dẫn chị về thăm lại mẹ Thởm, cũng là để xác minh lại một chi tiết trong hồ sơ đề nghị phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân cho tiểu đội “Thép”. Mẹ đang lúi húi quét dọn trong sân nhà, ngẩng mặt lên, đứng sững: “Con Thông, mi còn sống à!”. Hai người đàn bà chạy đến ôm nhau và khóc. Người con năm xưa là cô gái trẻ trung tuổi hai mươi, giờ tóc bạc, nét mặt hằn vết chân chim. Còn mẹ Thởm, cái lưng ngày càng thấp xuống…

Trong ngôi nhà nhỏ ở khối Yên Duệ, phường Đông Vĩnh, TP Vinh-Nghệ An, chị Thông kể với chúng tôi: “Mờ sáng hôm ấy, từ nhà mẹ Thởm, chúng tôi xuống nhận mì luộc và vác cuốc đi. Đến 6 giờ 10 phút, công việc san lấp hố bom giải phóng cho đoàn xe quân sự sắp hoàn thành thì bom Mỹ giội xuống. Tôi, anh Hòa và Vinh vừa nhảy xuống hầm thì bị đất đá vùi, chân Vinh còn giẫm vào chân tôi. Tôi ngất đi không biết gì nữa”. Sau này chị nghe mọi người kể lại, sau trận mưa bom ấy, dân quân đi tìm xác TNXP, thấy một nòng súng trồi lên mặt đất, lắc lắc nghe tiếng rên, bới lên thấy mái tóc vàng hoe thì ai cũng biết là chị Thông. Chị ngất lịm, may sao có đoàn xe hành quân qua, đồng chí bộ đội chỉ huy đơn vị đã cử một y sĩ và một cán bộ ở lại cấp cứu cho chị. Sau mấy giờ nỗ lực, chị đã được cứu sống. Mọi người đưa chị về nhà mẹ Thởm, còn hai anh bộ đội lại bắt xe đuổi theo đơn vị, chỉ để lại một mảnh giấy: “Em gái TNXP đừng lo lắng nhé. Cố gắng ăn nhiều, giữ gìn sức khỏe. Chúc em chóng bình phục. Bọn anh hành quân tiếp vào mặt trận. Hẹn gặp lại ngày chiến thắng…”. Giờ đây, ngày chiến thắng đã qua gần 40 năm mà chị vẫn đau đáu chưa tìm ra được tung tích hai anh bộ đội cùng đoàn xe năm ấy. Chị Thông nói với chúng tôi, nhờ các em viết lên báo cho chị điều đó, để hy vọng hai anh bộ đội cũng như cán bộ, chiến sĩ trong đoàn quân năm ấy có thể đọc được, sẽ liên lạc với chị….

Chúng tôi đến thăm ông Nguyễn Sỹ Vơn, người gần 10 năm đảm nhiệm chức vụ trạm trưởng Trạm y tế xã Nhân Sơn trong suốt quãng thời gian chiến tranh ác liệt lúc bấy giờ. Quanh con đường đất khô cằn vẫn còn đó chứng tích của một thời đạn bom ác liệt mà thời gian vẫn chưa thể xóa nhòa. Nhắc đến Truông Bồn, đến những đêm trắng cấp cứu, chăm sóc, chữa trị cho thương binh và nhân dân, từ khóe mắt ông, những giọt nước mắt hiếm hoi chảy nhòa khuôn mặt hao gầy, khắc khổ, giọng nói ông nấc nghẹn: Trạm xá chỉ có 2 người, ông và 1 nữ hộ sinh nhưng có từ 25 đến 30 bệnh nhân cả dân thường và bộ đội. Thời điểm cao nhất cũng chỉ có 6 y tá và y sĩ. Ngày 18-7-1968, một trận bom đã cướp đi tính mạng của vợ và hai đứa con ông. Đứa lớn lúc đó mới 3 tuổi và đứa bé là thai nhi vừa tròn 7 tháng chưa kịp cất tiếng khóc chào đời…

Chia tay ông Vơn dưới mái nhà nhỏ, nơi bốn cô gái trong tiểu đội “Thép” đã từng ở đó, ông Vơn nói: “Nơi góc nhà ni, xưa là cái giường của 4 cô, có hôm bom Mỹ thả hất tung cả 4 người nhưng không ai bị chi. Rứa mà…”. Vẫn giọng nói nghẹn ngào, chòm râu bạc trắng, rưng rưng, ông tiễn chúng tôi ra tận cái ao đầu làng. Xưa, ao này cũng là một hố bom lớn…

Ông Lê Văn Hòa, nguyên chủ tịch xã Nhân Sơn ngày ấy, dẫn chúng tôi đến kho bãi Gián, nơi Mỹ trút loạt bom đầu tiên trong năm 1968. Thời điểm đó, ông Hòa là chủ nhiệm hợp tác xã Liên Minh. Khoảng 7 giờ tối, loạt bom xé tan màn đêm yên tĩnh đã cướp đi sinh mạng của 16 người dân và 2 đồng chí bộ đội đang sửa xe chuẩn bị lên đường. Và tiếp những ngày sau đó, số người hy sinh cứ tăng dần lên, con đường có những đoạn tưởng chừng như bị chặt đôi, oằn mình hứng bom đạn nhưng lực lượng TNXP và dân quân vẫn bảo đảm cho xe qua. Đêm nào cũng có từ 50 đến 80 dân quân do ông chỉ huy túc trực trên mặt đường. Từ 7 giờ tối đến nửa đêm, thậm chí có khi gà đã gáy sang canh 5 nhưng các anh, các chị vẫn mải miết mong mau chóng khôi phục đường, san lấp hố bom, chống lầy, chống trượt cho xe qua. Ông nhớ như in những đêm tối trời, các cô gái TNXP và nữ dân quân đứng hai bên đường làm cọc tiêu sống, ánh đèn gầm của xe ô tô, ánh pháo sáng và ánh bom giật hắt lên những khuôn mặt bê bết bùn đất, tà áo trắng ngời sáng trong đêm…

Vóc dáng tương lai

Dưới chân Truông Bồn hôm nay, chúng tôi đã gặp ông Đặng Bá Nam, người thương binh, cựu chiến binh già làm trang trại giỏi với 35ha rừng phòng hộ, chăn nuôi trâu bò… Dự kiến thu nhập từ vườn, đồi, rừng năm nay lên đến 700-800 triệu đồng… Thế nhưng, theo như lời ông Võ Thanh Lục-Chủ tịch UBND xã Mỹ Sơn-thì những hộ làm ăn giỏi như ông Nam chưa có nhiều. Bởi còn quá nhiều khó khăn khách quan như đất đai bạc màu, thiếu nước, thiếu điện sản xuất và nhiều vấn đề thuộc về cơ chế, Mỹ Sơn vẫn là một xã nghèo, là xã cuối cùng của huyện xóa được nhà tranh tre dột nát, 22% hộ nghèo. Trường tiểu học của xã được xây dựng từ năm 1965 nay đã xuống cấp…

Truông Bồn hôm qua hào hùng, còn hôm nay, trong thời kỳ mới phải làm gì để có được sự khởi sắc thực sự có ý nghĩa trên vùng đất đau thương, anh dũng mà mỗi con người, mỗi hòn núi, cung đường đã đi vào huyền thoại? Mang những trăn trở, suy tư đó đến với đồng chí Phó chủ tịch UBND huyện Đô Lương, anh Nguyễn Văn Hạnh, chúng tôi được biết: Tỉnh đã giao Sở VHTT chủ trì phối hợp với các cơ quan chức năng xây dựng đề án quy hoạch Di tích lịch sử-văn hóa Truông Bồn tương xứng với tầm vóc và ý nghĩa của một công trình lịch sử-văn hóa cấp quốc gia. Di tích Truông Bồn không chỉ là một trọng điểm mà là cả một cung đường 15A dài 5km, từ dốc Kỳ Lợn đến Cầu Om. Trên cung đường này, đã có hàng chục nghìn người đủ mọi lực lượng: TNXP, bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, dân quân tự vệ tham gia chiến đấu, phục vụ chiến đấu. Hàng chục nghìn chuyến xe đã vượt Truông Bồn, hàng trăm chiếc bị bom Mỹ đánh cháy. Và rất nhiều máu xương của quân và dân ta đã đổ xuống nơi đây. Đề án quy hoạch Khu di tích Truông Bồn hiện đang được đẩy nhanh tiến độ, sẽ là một tổ chức không gian trên chiều dài 5 cây số thuộc địa bàn hai xã Nhân Sơn và Mỹ Sơn với nhiều công trình lịch sử-văn hóa gắn bó chặt chẽ với khung cảnh, môi trường và đời sống kinh tế-xã hội của địa phương. Đó là công trình có ý nghĩa được mong chờ nhất đối với cán bộ và nhân dân Đô Lương. Huyện đang chỉ đạo xã Nhân Sơn hoàn tất mọi thủ tục đề nghị xét tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân cho Đảng bộ và nhân dân xã nhà. Bên cạnh đó, huyện cố gắng giữ nguyên hiện trạng trong khu vực, làm mọi công tác chuẩn bị để khi đề án quy hoạch được phê duyệt, có thể triển khai thực hiện được ngay…

Chúng tôi cùng các bạn trẻ xã Mỹ Sơn lên thắp hương nơi Tượng đài chiến thắng Truông Bồn. Anh Nguyễn Kim Hưng-Bí thư xã đoàn Mỹ Sơn tâm sự: Đây là một địa điểm tụ họp, tổ chức các hoạt động của tuổi trẻ địa phương. Hai chi đoàn thôn 7 và thôn 10 được giao nhiệm vụ thường xuyên chăm sóc, quét dọn khuôn viên tượng đài. Xung quanh tượng đài, vẫn còn những hố bom cũ, nhưng đã bị tán xanh của rừng thông che kín. Truông Bồn hôm nay đã màu xanh hy vọng…

Trần Hoài-Thúy Nga