Cụ Năm Nổi với bộ đồ nghề đào củ chụp được cụ lưu giữ từ thời kháng chiến chống Pháp.
Tại buổi tọa đàm “Chiến khu D xưa và nay” tổ chức vào cuối tháng 11 vừa qua với sự tham gia của nhiều cán bộ Cách mạng lão thành, cùng hơn 300 đại biểu đại diện cho tuổi trẻ Miền Đông Nam Bộ, câu chuyện về củ chụp được các nhân chứng kể lại đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới trẻ. Chúng tôi đã về làng Châu Ro nằm trong vùng căn cứ Chiến khu D, nơi cả làng đi đào củ chụp nuôi giấu cán bộ cách mạng trong suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, để hiểu thêm về huyền thoại củ chụp...

Làng Lý Lịch nằm ngay cửa ngõ Chiến khu D, huyện Vĩnh Cửu, Đồng Nai. Vào thời thực dân Pháp đô hộ Nam Kỳ, vùng này là cái nôi của phong trào đấu tranh cách mạng của đồng bào dân tộc Châu Ro. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, dân làng đã đoàn kết một lòng, tình nguyện đi theo Việt Minh làm cách mạng đánh đuổi giặc cướp nước. Cuộc sống của đồng bào Châu Ro rất nghèo khổ, lạc hậu. Họ men theo các con suối, dựng nhà sàn, đốt rẫy làm nương, săn bắt thú rừng. Khi đất đai bạc màu, muông thú ít, họ lại du canh, du cư đến vùng rừng núi khác. Từ khi có cán bộ của Cụ Hồ về lập Chiến khu D năm 1946, đồng bào Châu Ro đã tự nguyện bám đất, bám làng làm hậu phương vững chắc cho căn cứ. Dù cuộc sống khó khăn, nhưng dân làng vẫn chắt chiu, gom góp lương thực rồi bí mật chuyển vào rừng tiếp tế cho cán bộ. Một trong những người con của dân làng Châu Ro trực tiếp tham gia cách mạng ngay từ ngày đầu thành lập căn cứ là cụ Tơ Tơ (tên thường gọi là Năm Nổi). Cụ Năm Nổi năm nay gần 80 tuổi, là Già làng uy tín nhất làng. Cụ làm giao liên cho Việt Minh và được giác ngộ cách mạng từ khi còn nhỏ. Cụ Năm Nổi kể:

- Hồi đó dân làng Châu Ro đã giao đồi Cả Chạng và kho lương thực của mình cho cách mạng, nhưng cũng chỉ cầm hơi được vài tháng. Không có lương thực thì không thể làm cách mạng được. Trong lúc khó khăn, dân làng Châu Ro đã chia nhau lên rừng đi tìm củ chụp, hái măng... về nuôi cán bộ. Nhờ trời phù hộ, chúng tôi đã tìm được một khu rừng có rất nhiều cây củ chụp...

Khu rừng cụ Năm Nổi vừa kể, ngày nay có tên là khu rừng Bằng Lăng. Tại đây có một ngọn đồi mọc rất nhiều cây củ chụp, nằm gần khu sinh thái Cát Tiên. Củ chụp là một loài cây dây leo, rễ ăn sâu xuống lòng đất hàng mét, phình ra thành củ. Khai thác được loài củ này chỉ có người sống lâu năm ở rừng, có kinh nghiệm mới làm được. Theo cụ Năm Nổi, dụng cụ để đào củ chụp, ngoài cuốc, xẻng, mai... phải có một loại dụng cụ làm bằng tre như cái nơm nhỏ, dân làng gọi là cái chụp. Đào đến đâu thì lấy cái này “chụp” dọc theo thân củ thì củ mới không bị gãy, nát. Vì thế dân làng gọi loại củ này là củ chụp. Nhiều người cho rằng củ mài để lâu năm thành củ chụp. Nhưng theo dân làng Châu Ro thì củ mài và củ chụp là hai loài khác nhau nhưng cùng họ. Vào mùa mưa, việc tìm củ chụp khá dễ dàng vì cứ nhìn vào dây leo nào to bằng cọng đũa trở lên là phía dưới nhất định có củ. Còn dây nhỏ thì đào cả ngày cũng chỉ thấy rễ mà thôi. Mùa khô rất khó khăn vì từng cọng dây rụng xuống đất, phải là người có kinh nghiệm mới phát hiện được. Cũng có thể phát hiện củ chụp dựa vào các hốc đất do heo rừng tạo ra. Heo rừng rất thích ăn củ chụp, nhưng do củ ở sâu trong lòng đất nên chúng chỉ ủi đất lấy được khúc đầu. Công việc đi đào củ chụp không những vất vả mà còn rất nguy hiểm, vì nếu không cẩn thận sẽ làm mồi cho cọp và heo rừng. Mỗi khi đi đào củ chụp phải có ít nhất 2-3 người, để thay phiên nhau vừa đào vừa canh thú dữ.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, củ chụp tiếp tục trở thành nguồn lương thực chính, được đồng bào Châu Ro khai thác và hướng dẫn bộ đội cách khai thác nuôi dưỡng đoàn quân trong một thời gian dài. Hồi đó các đơn vị bộ đội đã thành lập lực lượng, dưới sự hướng dẫn, giúp đỡ của dân làng, chuyên lo việc quy hoạch vùng có củ chụp để đào và chế biến làm lương thực dự trữ. Theo cụ Năm Nổi, rừng Miền Đông Nam Bộ nơi nào cũng có củ chụp mọc rải rác, nhưng nhiều nhất là ở huyện Vĩnh Cửu, Đồng Nai. Riêng đồi Củ Chụp là nơi có nhiều hơn cả. – “Tại quả đồi này có những khu vực củ chụp mọc tua tủa, bám vào những thân cây ken dày, củ rất to. Có ngày tôi đào được cả bao tải”.

Bây giờ thì đồi Củ chụp đã trở thành một địa danh lịch sử, nằm trong cụm Di tích Chiến khu D. Tỉnh Đồng Nai đang triển khai phương án quy hoạch tổng thể, trình Chính phủ phê duyệt để xây dựng cụm công trình Di tích Lịch sử-Văn hóa Chiến khu D trở thành một địa chỉ về nguồn, một sản phẩm du lịch thu hút du khách trong và ngoài nước. Củ chụp, loài cây hoang dại mọc trong rừng thẳm, nguồn lương thực chính của bộ đội ta suốt những năm tháng trường kỳ kháng chiến... đã trở thành huyền thoại về tên vùng đất anh hùng; đồng thời khẳng định ý chí sáng tạo, vượt khó khăn, tinh thần đoàn kết một lòng của đồng bào dân tộc Châu Ro và Bộ đội Cụ Hồ. Vùng căn cứ kháng chiến năm xưa giờ đã đổi thay. Cuộc sống dân làng Châu Ro không còn đói nghèo, không ai phải vào rừng đào củ chụp ăn thay cơm nữa. Nhưng ngọn đồi năm xưa thì vẫn thế, giữa màu xanh bạt ngàn hùng vĩ, những cây củ chụp quấn dây leo quanh những thân cây ken dày vươn lên bằng sức sống mãnh liệt…

Bài và ảnh: PHAN TÙNG SƠN