QĐND - Trong buổi họp báo Chính phủ thường kỳ tháng 2-2015, phóng viên đặt câu hỏi: “Tại sao đến thời điểm này chưa có doanh nghiệp điện lực nào được cổ phần hóa?”. Thứ trưởng Bộ Công Thương Đỗ Thắng Hải đã trả lời bằng một câu hỏi: “Cần phải nghĩ xem tại sao các nhà đầu tư không mặn mà với việc đầu tư vào ngành điện?”. Và tiếp đó, đồng chí giải thích: “Lý do quan trọng là do giá điện không hấp dẫn, không thể thu hút nhà đầu tư”.

Ảnh minh họa theo Vnmedia

Có một thực tế là giá điện ở Việt Nam đang thấp hơn rất nhiều so với các nước trong khu vực. Giá điện bình quân của Việt Nam hiện tương đương 7,7 cent/kWh điện. Trong khi, giá điện ở Phi-líp-pin và Xin-ga-po là gần gấp ba giá của nước ta (Phi-líp-pin là 21,72 cent/kWh điện, Xin-ga-po là 21,3 cent/kWh điện). Giá điện của Thái Lan là 10,65 cent/kWh…

Hiện nay, vẫn còn tình trạng Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) phải bán giá điện dưới giá thành sản xuất. Theo tính toán của EVN, tổng khoản lỗ mà tập đoàn này đang phải gánh từ chuyển đổi tỷ giá, từ việc giữ giá bán điện thấp là 16.800 tỷ đồng. Chính bởi giá điện ở Việt Nam hiện ở mức quá thấp mà Ngân hàng Thế giới (WB) và các tổ chức quốc tế đều khuyến cáo Việt Nam phải tăng giá điện, thậm chí trong 3 năm phải tăng 40%, nếu không EVN sẽ phá sản!

Thời gian qua, giá dầu thế giới giảm, nhưng sản lượng điện sản xuất qua dầu chỉ chiếm có 0,55% sản lượng điện cả nước, vì thế không tác động nhiều đến giá điện. Trong khi đó, rất nhiều các yếu tố khác cấu thành nên giá điện lại tăng giá mạnh: Giá than tăng 22% (nhiệt điện than chiếm 32,27% sản lượng), giá khí tăng, thuế tài nguyên nước tăng từ 2% lên 4%.

Với những dẫn chứng trên có thể thấy rằng, việc buộc phải tăng giá điện là có các yếu tố khách quan. Trong một nền kinh tế thị trường, giá cả các mặt hàng, trong đó có giá các mặt hàng năng lượng buộc phải theo thị trường, nếu không sẽ dẫn tới những “méo mó”, không thể bảo đảm cho một sự phát triển lành mạnh và bền vững. Trước đây, vì được điều hành theo góc nhìn của chính sách an sinh xã hội và cũng vì muốn tiếp sức cho nền kinh tế sản xuất nên điện được hưởng chính sách trợ giá, bù lỗ. Nhưng trong những năm gần đây, Chính phủ đã nhận thấy nếu cứ tiếp tục trợ giá, bán điện dưới giá thành thì sẽ dẫn tới các mối nguy: Thứ nhất, Nhà nước bao cấp cả những đối tượng không thuộc diện cần bao cấp (doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp có công nghệ cũ tiêu tốn năng lượng…). Thứ hai, ngành điện bị đói vốn, sẽ không phát triển được, và như vậy về lâu dài đất nước sẽ bị thiếu điện. Vì thế, Chính phủ đã đề ra lộ trình để giá điện được thực hiện theo cơ chế thị trường và thời gian gần đây, Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo rất quyết liệt trong vấn đề này.

Điện là một nhu cầu thiết yếu của đời sống, đồng thời cũng là một yếu tố đầu vào của nền kinh tế. Việc tách bạch giá điện dưới góc độ của chính sách an sinh xã hội và góc độ của việc điều hành kinh tế như Chính phủ đã làm trong thời gian qua là hoàn toàn hợp lý. Các hộ nghèo được hưởng chính sách hỗ trợ trực tiếp 30kWh điện/tháng, tương đương khoảng 50.000 đồng/tháng để sử dụng điện. Biểu giá điện cũng được tính toán để những hộ bình dân sử dụng điện ít, được hưởng giá rẻ. Còn lại, phải để giá điện theo nguyên tắc thị trường.

Với những lý do trên, giá điện tăng trong thời gian tới, sau một thời gian dài giữ nguyên giá (lần gần nhất tăng giá là từ 1-8-2013) là điều khó tránh khỏi. Người tiêu dùng không thể bắt nhà sản xuất phải bán hàng dưới giá thành. Tuy nhiên, các yêu cầu về việc ngành điện phải nâng cao hiệu quả hoạt động, tránh lãng phí, tránh thất thoát điện năng; yêu cầu về việc ngành điện phải được tổ chức sản xuất và kinh doanh theo cách thức của thị trường (nhiều nhà sản xuất, nhiều nhà kinh doanh); yêu cầu về việc tính toán chi phí hợp lý, tránh “xập xí xập ngầu” khi bán điện cho khách hàng… là những yêu cầu chính đáng, cần được nghiên cứu, có giải pháp để đáp ứng. Có như vậy, thì mối quan hệ giữa ngành điện và khách hàng mới thực sự sòng phẳng và mới tạo được sự đồng thuận trong điều hành giá điện.

HỒ QUANG PHƯƠNG