QĐND - Đại tá Nguyễn Văn Ngọc và Đại tá Dương Thành Trung đều là Trưởng phòng Quân báo Quân khu 5 đã nghỉ hưu. Hai ông có nhiều kỷ niệm về xứ sở Bạch Dương khi được cử sang nước Nga bồi dưỡng về ngành quân báo. Chỉ một năm ngắn ngủi nhưng kiến thức nghiệp vụ được trang bị ở nước bạn đã có giá trị lâu bền trong suốt cuộc đời binh nghiệp của họ.

Nghĩa tình thầy trò

Trong ngôi nhà ở 561/31 Hoàng Diệu, Đà Nẵng, người lính chiến thuở nào nay tuổi đã 83, mái tóc bạc phơ, bồi hồi lật giở từng tấm ảnh chụp ở nước Nga 35 năm trước. Học viện Vư-tơ-ren ở thành phố Mát-xcơ-va, nơi Đại tá Nguyễn Văn Ngọc theo học là trường chuyên đào tạo cán bộ tình báo, nằm tách biệt khu dân cư, thâm nghiêm, lặng lẽ. Khóa ông học là khóa đầu tiên trong số 4 khóa về ngành quân báo mà bạn bổ túc cho cán bộ Việt Nam. Ông Ngọc kể: “Tôi đi học tình báo chiến dịch năm 1979 lúc đang là giáo viên Khoa Trinh sát của Học viện Quân sự cấp cao (Học viện Quốc phòng). Ở Quân khu 5 có anh Huỳnh Độ, lúc này là Trợ lý quân báo, sau này là Phó phòng. Ở bên nước mình, chúng tôi chủ yếu thiên về trinh sát bộ binh. Qua bên bạn, được học thêm về tình báo vũ trụ, trên không, mặt đất, mặt biển, trinh sát đặc biệt... Các thầy luôn nói, người sĩ quan quân báo phải có kiến thức toàn diện để có thể nắm địch giỏi nhất và biết về quân mình rõ nhất. Không có gì lạ khi ở Liên Xô thời đó, ngành quân báo được coi trọng đặc biệt, Trưởng phòng quân báo được xem như Phó tư lệnh. Không chỉ dạy tầm vĩ mô mà các thầy còn chỉ bảo tỉ mỉ từ động tác gọt bút chì sao cho vẽ đồ bản nhanh và sắc nét. 10 người chúng tôi đều đã từng trải, kinh qua chiến đấu, được bạn dành tình cảm đặc biệt và cũng rất cầu thị. Có lần giảng về một tình huống trinh sát mà chúng tôi đã gặp trong chiến tranh, nhưng thầy xử lý khác, trò ý kiến, thầy liền chấp nhận phương án của chúng tôi”.

Đại tá Nguyễn Văn Ngọc (ngoài cùng, bên phải) cùng đồng đội và thầy giáo Nga khi tham quan nhà lãnh tụ Lê-nin ở Mát-xcơ-va. Ảnh tư liệu

Một vinh dự trong những ngày ở nước Nga là ông được phong quân hàm Thượng tá. Buổi lễ trao quân hàm tại Đại sứ quán Việt Nam ở Nga có sự chứng kiến của cả những người bạn Nga thân thiết. Niềm vui ấy càng lan tỏa khi về đến trường, từ thầy giáo đến các nhân viên phục vụ đều chúc mừng ông thật nồng nhiệt. Cảm động nhất là khi ông Ngọc về nước, một nữ cán bộ làm văn thư là bà Xen-cô-vo vẫn viết thư qua lại thăm hỏi ông trong suốt một năm liền và vẫn nhắc đến lần phong quân hàm ấy. “Tình cảm chân thành như vậy chỉ có ở nước Nga”-ông Ngọc xúc động.

Một kỷ niệm nữa là khi ông gặp lại những người bạn Nga là chuyên gia sang giúp Quân khu 5 diễn tập phòng thủ năm 1982. Nhờ những kiến thức được học tập tại nước Nga, lại được một Đại tá về ngành quân báo của bạn sang cố vấn bày binh bố trận, cuộc diễn tập lần đó ông được cố vấn Liên Xô sang dự diễn tập cho điểm cao nhất vì đã tham mưu cho Thiếu tướng Đoàn Khuê, Tư lệnh Quân khu 5, đánh giá sát đúng tình hình địch, ta.

Tình cảm với nước Nga sâu đằm trong ông và cũng ảnh hưởng nhiều đến các con. Một cô con gái của ông đã tốt nghiệp Đại học Sư phạm môn tiếng Nga. Người con trai cả hiện là Phó bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Quảng Nam trước đây, cũng đã từng có nhiều năm học tiếng Nga phục vụ nghiên cứu sinh. Hiện nay, sức khỏe đã giảm nhưng ông Ngọc luôn theo dõi tin tức về nước Nga trên báo, đài và rất tin tưởng những nhà lãnh đạo nước Nga hiện nay.

Ngày thứ hai đặc biệt

Đại tá  Dương Thành Trung đi học ở Nga năm 1986, khi đang giữ cương vị Phó phòng quân báo Mặt trận 579 và đang ở chiến trường K. Từ người lính cầm súng được rút về đi học, ông không khỏi bỡ ngỡ. Nhưng rồi tình cảm của các thầy ở Học viện Vư-tơ-ren và niềm tự hào được đến nước Nga tươi đẹp đã giúp ông hòa nhập rất nhanh.

Đây là thời kỳ đất nước Liên Xô đã bắt đầu có những biến động âm ỉ về chính trị. Nhưng hầu như những thay đổi bên ngoài không ảnh hưởng gì đến quân đội Liên Xô thời đó. Ông Trung còn nhớ, các thầy giáo Nga của mình đã bày tỏ sự khâm phục đặc biệt với những chiến sĩ quân đội Việt Nam đã giúp Cam-pu-chia thoát khỏi nạn diệt chủng. Họ cho rằng đây là thắng lợi trên cả hai mặt quân sự và chính trị của Việt Nam.

Đại tá Dương Thành Trung nhớ lại: “Thầy Sơ-mi-nốp, Trưởng khoa Trinh sát chiến dịch từng có ba tháng làm cán bộ quân đoàn của Liên Xô ở Áp-ga-ni-xtan. Biết  tôi ở chiến trường K suốt 9 năm, ông rất quan tâm và thường xuyên hỏi về mặt trận hoặc tình hình giúp nhân dân Cam-pu-chia xây dựng cuộc sống sau mất mát, đau thương. Tôi trả lời thẳng thắn và ông luôn gật đầu với vẻ đồng tình. Ông thường hay nói: “Quân đội Việt Nam đã làm được điều tuyệt vời mà không phải ai cũng làm được!”.

Ông Trung kể, yêu mến Việt Nam hơn cả phải kể đến ông Trưởng hệ của Học viện Vư-tơ-ren. Sáng thứ hai hằng tuần, học viện duy trì chào cờ. Gần 200 học sinh của tất cả các nước xếp thành hình chữ U. Ông Trưởng hệ đi dọc các hàng quân và giơ tay chào. Nhưng khi đi đến đoàn Việt Nam, ông dừng lại lần lượt bắt tay cả 9 học viên và 2 phiên dịch rồi sau đó ôm hôn lớp trưởng Vũ Trọng Hóa. Cứ như thế, đã thành nếp, trong suốt năm học, đến sáng thứ hai chào cờ hằng tuần, các học viên Việt Nam lại được ông dành cho sự ưu ái đó.

Ông Trung bồi hồi chia sẻ, có lẽ không gì có thể đong đếm hết tình cảm của những người bạn Nga dành cho Việt Nam vào thời kỳ ấy. Khi lên tàu điện hay bất cứ đâu, gặp các học viên Việt Nam, những người bạn Nga thường lại gần chào hỏi và ôm hôn rất chặt dù trước đó không hề quen biết. Khi học viên Việt Nam ra chợ, các mẹ, các chị bán hàng người Nga thường ưu ái dành cho những miếng thịt to nhất và bó rau tươi nhất. Ông Trung nhớ mãi lần được một cụ già người Nga trông phúc hậu áp cả bộ râu dài vào má, rồi giơ một ngón tay lên, có ý nói Việt Nam là “số một”.

Đại tá Dương Thành Trung cho rằng, những ngày tháng học ở Nga đã mở ra cho ông chân trời kiến thức để sau này trở về nước làm tốt cương vị Trưởng phòng Quân báo Quân khu 5 suốt 15 năm. Nhớ về các thầy giáo Nga, với ông, lòng biết ơn chưa đủ, mà còn là tình cảm thiêng liêng khó phai nhòa, cùng những ấn tượng vô cùng tốt đẹp và lòng ngưỡng mộ về tính cách, tâm hồn Nga.

HỒNG VÂN