Người Rơ Mâm xuống núi lập làng

Rơ Mâm - một tộc người thiểu số nhiều năm sống hoang dã giữa đại ngàn Tây Nguyên có nguy cơ “tuyệt chủng” đã cùng nhau  xuống núi lập làng, trồng lúa nước... Đặc biệt, họ đã bỏ được các hủ tục lạc hậu như sống lang thang, săn bắt, hái lượm… đoàn kết  xây dựng cuộc sống mới và trở thành điểm sáng về phát triển kinh tế, xã hội, quốc phòng - an ninh trên tuyến biên giới.

Làng Le của người Rơ Mâm

Ngày thứ ba “lang thang” vượt qua nhiều đỉnh núi, ngầm suối, cuối cùng khi ông mặt trời vừa trốn núi Chư Gor Tong, Chư Mom Ray tìm về giấc ngủ, cũng là lúc tôi tìm đến được với làng Le - làng của đồng bào dân tộc thiếu số Rơ Mâm ở cực Bắc Tây Nguyên. Cùng thưởng thức món cá sông kẹp lá nướng than và cơm lam,  rượu cần, câu chuyện của chúng tôi trở nên thân mật, cởi mở. Tôi như đứa con của làng đi xa lâu ngày trở về gặp mặt.

Sau mấy cang rượu, gương mặt già làng BLong ửng đỏ, ông vỗ vai A Giói rồi giới thiệu với tôi:

- Đến nay, tộc người Rơ Mâm của mình còn tồn tại và có được cuộc sống ổn định, phát triển như bây giờ là nhờ công sức của Bí thư chi bộ A Giói đó. 

Theo A Giói, trước năm 1975, cộng đồng người Rơ Mâm chỉ có 159 người với 26 hộ, còn bây giờ đã tăng lên 397 người với 97 hộ. Nhưng để có được con số ấy, A Giói đã suy nghĩ rất nhiều, nhất là từ khi trở về với bản sau những tháng ngày tham gia quân ngũ. Thương bà con, nhiều đêm anh không ngủ. Ý nghĩ phải làm việc gì đó cứu lấy người Rơ Mâm cứ thôi thúc anh. Cuối cùng, anh quyết định động viên bà con “xuống núi” lập làng.  Đây là quyết định rất khó khăn, bởi người Rơ Mâm thường sống trên lưng chừng núi cao với những quan niệm hết sức lạc hậu. Hôm A Giói thông báo ý định vận động bà con xuống núi để trồng lúa nước, trồng cây mì… nhằm ổn định cuộc sống, nhiều người Rơ Mâm giật mình, hoảng hốt: “Thằng A Giói điên rồi. Cái đầu của nó nghĩ thế là phạm lời nguyền của ông bà, tổ tiên, nên bị Yang phạt. Phải phạt nó một con bò, chục ghè rượu để cúng Yang tạ tội thôi…”. Phạt thì cứ phạt, mà làm thì cứ làm, sau nhiều ngày kiên trì vận động, A Giói đã đưa được gia đình mình cùng gia đình 3 đảng viên trong tộc người Rơ Mâm rời khỏi ngọn núi Yang Sít xuống lập làng Le ở xã Mo Ray, huyện Sa Thầy (Kon Tum) bây giờ.

Người dân làng Le bên công cụ sản xuất của gia đình.

Công việc đầu tiên khi xuống núi là làm nhà, khai hoang đất trồng lúa nước, trồng mì để kiếm cái ăn. Gia đình có cái ăn, cái để, con cái được học cái chữ, ốm đau có thuốc chữa bệnh… mọi người chắc sẽ cùng anh về làng mới. Nói là vậy nhưng làm thì khó lắm. Buổi đầu “đội quân tiên phong” của A Giói trồng gần 3 sào lúa hiệu quả đạt được không cao. Buồn cái bụng và cũng lo “sáng kiến” của mình bị thất bại, A Giói tìm đến Bộ đội Biên phòng, Bộ đội địa phương nhờ giúp đỡ. Cuối cùng, những ruộng lúa của anh cũng xanh tốt, bông lúa dài như đuôi bò, nặng hạt; nương mì, ruộng bắp xanh tốt, bội thu. A Giói tiếp tục băng rừng, lội sông về tận vùng xuôi mua gà, heo, bò giống về nuôi. Đất rộng, cỏ tốt, heo, gà, bò lớn như thổi, béo mập và phát triển rất nhanh. Mô hình “làng mới” của A Giói bước đầu thành công mà không thấy Yang phạt, A Hlới nói to với mọi người: “Yang thương người Rơ Mâm mình rồi! Phải xuống núi theo A Giói...”. Thế là cả tộc người Rơ Mâm cùng kéo về làng Le dựng nhà, khai hoang đất trồng lúa, bắp, mì... A Giói trở thành “nhạc trưởng” chạy đi chỗ này, chạy lại chỗ kia vừa hướng dẫn bà con cách cuốc đất, lật cỏ, bón phân, gieo trồng, vừa mở kho chia hết số lúa, bắp thu được từ vụ mùa trước để cho dân làng làm giống. Nhà nào đói A Giói cho mượn heo, bò để nhân giống... Đến nay, mọi người ở làng Le đều biết trồng lúa nước, bắp lai, kinh tế ổn định mà nhiều bà con dân tộc trên tuyến biên giới thuộc tỉnh Gia Lai cũng về học tập, làm theo, lập làng, xây dựng cuộc sống mới xung quanh làng Le dọc quốc lộ 14C.

Chuyện lạ của người Rơ Mâm

Người Rơ Mâm xuống núi, lập làng và từ bỏ lối sống du canh, du cư, săn bắt, hái, lượm để trồng lúa nước, bắp… là chuyện chưa từng có ở đại ngàn Tây Nguyên. Đặc biệt, chuyện người Rơ Mâm bỏ hủ tục ăn sống; người chết chôn chung... được coi là chuyện “động trời” đối với đồng bào các dân tộc thiểu số.

Nhiều người Rơ Mâm đến nay vẫn chưa quên được đợt dịch lịch sử hơn 80 năm về trước làm hơn 100 người thiệt mạng chỉ do hủ tục lạc hậu. A Giói biết, bệnh dịch lan truyền từ ăn uống không hợp vệ sinh và những hủ tục lạc hậu trong chuyện lo việc hậu sự cho người quá cố. Thế là A Giói lại một lần nữa kiên trì vận động thuyết phục bà con ăn chín, uống sôi và xóa bỏ dần các hủ tục lạc hậu.

Vẫn biết đây là “cuộc chiến” lâu dài, khó khăn và rất phức tạp, song ông vẫn quyết tâm thực hiện. Đang lúc “cao điểm” thì làng Le có người qua đời. A Giói  không để người dân đem chôn chung mà đưa người quá cố chôn trong nghĩa địa. Nhiều người phản đối quyết liệt và đòi đem A Giói ra xử tội trước dân làng. Nhưng A Giói không chùn bước, bởi bên ông lúc này còn có sự tiếp sức của già làng A Mlót, trưởng thôn A Ren, Bộ đội Biên phòng và đặc biệt là cán bộ, chiến sĩ Đoàn kinh tế - quốc phòng 78 (Binh đoàn 15).

Thời gian đi theo từng con trăng và bóng núi. Hạt cuội trong ché sứ của mỗi nhà ngày một nhiều hơn. Lúa, bắp vẫn liên tiếp được mùa. Gà, heo, bò lớn nhanh và đẻ nhiều con giống. Người trong làng không có ai chết vì đói, rét và bệnh tật... Yang thương A Giói rồi, vì A Giói làm đúng, thế là tất cả tộc người Rơ Mâm đều nghe và bắt đầu làm theo...

Đến nay làng Le đã có một chi bộ với 10 đảng viên, đứng đầu là Bí thư A Giói. Người Rơ Mâm đã khai hoang và trồng được 90ha cây mì, 80ha lúa nước, 11ha cây cao su tiểu điền cùng với hàng trăm con heo, bò, dê các loại. Trẻ em đến tuổi đều được đi học. Cháu A Hương (con gái A Giói) đã vào đại học. Nhiều thanh niên trong làng được nhận vào làm công nhân ở Đoàn kinh tế -quốc phòng 78. Hơn 97% số hộ trong làng có xe máy, 100% số hộ có ti-vi. Đặc biệt, các gia đình trong làng đều treo ảnh và thờ Bác Hồ. Làng Le được công nhận là làng văn hoá cấp tỉnh.