Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học Dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam), thói quen đốt than trong phòng kín để chống rét khá phổ biến. Nhiều gia đình tin rằng nếu “đốt ít than thôi” hoặc “mở hé cửa” thì sẽ an toàn. Thực tế, chỉ cần phòng kín, thông gió kém, than cháy âm ỉ là khí CO đã có thể tích tụ dần. Khi mọi người ngủ, họ không cảm nhận được gì, cứ tiếp tục hít khí độc suốt nhiều giờ. Khí CO sinh ra khi than, củi, gas… cháy không hoàn toàn, nhất là trong không gian thiếu oxy. Khí này không màu, không mùi, không vị, không gây cay mắt, không gây khó chịu ngay lập tức. Cơ thể gần như không có “chuông báo động” tự nhiên đối với CO. Vì vậy, người trong phòng không nhận ra nguy hiểm. Mùa lạnh, nhiều địa phương vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ đều ghi nhận các ca ngộ độc khí CO do sưởi than trong phòng kín. Có gia đình tử vong, có gia đình may mắn được phát hiện sớm nhưng vẫn mang di chứng. Nếu không thay đổi thói quen sưởi ấm và nâng cao hiểu biết về khí CO, những bi kịch tương tự rất dễ tái diễn.

Vì sao nạn nhân ngộ độc CO bất tỉnh rất nhanh?

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng giải thích, điểm làm cho ngộ độc khí CO cực kỳ nguy hiểm là nạn nhân thường bất tỉnh nhanh và rất khó tự cứu. Khi đã mất ý thức, họ không thể mở cửa, không thể gọi người khác, cũng không tự bò ra chỗ thoáng khí. Điều này khiến thời gian phơi nhiễm kéo dài hơn và tăng mạnh nguy cơ tử vong. Về cơ chế, trong máu chúng ta có Hemoglobin (Hb). Đây là phân tử trong hồng cầu có nhiệm vụ “chở” oxy đến não, tim và các cơ quan khác. Khí CO có ái lực với Hemoglobin cực kỳ cao, cao hơn oxy rất nhiều lần. Khi hít phải CO, phân tử CO nhanh chóng gắn chặt vào Hb, tạo thành Carboxyhemoglobin (COHb). Khi đó, oxy bị “hất ra”, không còn chỗ để bám. Kết quả là máu vẫn trông “bình thường”, nhưng thực chất không còn chở đủ oxy. Não là cơ quan cần rất nhiều oxy. Khi oxy giảm đột ngột, các tế bào não bắt đầu rối loạn chức năng. Người bị ngộ độc sẽ chóng mặt, nhức đầu, mệt, khó tập trung, rồi lú lẫn. Nếu tình trạng tiếp tục, họ sẽ mất ý thức. Tất cả có thể diễn ra trong thời gian khá ngắn, nhất là khi nồng độ CO trong không khí cao.

Một yếu tố khiến nạn nhân không có cơ hội nhận biết sớm là CO không có mùi, không màu, không có vị khó chịu... Triệu chứng ban đầu thường mơ hồ: Nhức đầu, buồn nôn, choáng váng. Các triệu chứng này giống thiếu ngủ, hạ huyết áp… nên dễ bị bỏ qua. Khi người trong phòng ngủ say, họ gần như không cảm nhận được bất kỳ cảnh báo nào. Khí CO không chỉ “cướp chỗ” oxy trên Hemoglobin. Nó còn gây độc trực tiếp cho tế bào thần kinh. CO có thể gây stress oxy hóa (tạo ra các chất gây hại trong tế bào), gây viêm, và làm tổn thương lớp myelin bao quanh sợi thần kinh. Khi myelin bị tổn thương, việc dẫn truyền tín hiệu thần kinh bị rối loạn. Điều này góp phần làm rối loạn ý thức, hôn mê nhanh, và có thể gây di chứng thần kinh sau đó. Trường hợp nạn nhân đang ngủ, say rượu hoặc dùng thuốc an thần còn nguy hiểm hơn. Khi đó, não vốn đã chậm phản ứng với kích thích. Nếu thêm thiếu oxy, họ sẽ chìm sâu hơn vào hôn mê mà không hề cố gắng thức dậy. Ở những gia đình dùng than sưởi qua đêm, kịch bản thường gặp là cả nhà đi ngủ trong trạng thái hoàn toàn bình thường và không bao giờ tỉnh dậy nữa.

Bệnh nhân hôn mê do ngộ độc khí CO khi sưởi ấm bằng than. Ảnh: Bệnh viện Bạch Mai

Những nhóm dễ tổn thương nặng khi ngộ độc khí CO

Không phải mọi người đều phản ứng với CO giống nhau. Có những nhóm người rất dễ bị ảnh hưởng nặng, thậm chí trong môi trường mà người khác chỉ có triệu chứng nhẹ. Hiểu về các nhóm này giúp ưu tiên bảo vệ và thay đổi thói quen sinh hoạt, làm việc cho phù hợp.

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm nguy cơ rất cao. Trẻ thở nhanh hơn người lớn. Ngực nhỏ nhưng số lần hít vào mỗi phút nhiều hơn. Điều đó nghĩa là trẻ hít vào lượng khí CO nhiều hơn so với khối lượng cơ thể. Máu của trẻ có loại Hemoglobin đặc biệt dễ gắn CO. Một khi CO đã gắn, nó tách ra chậm. Não trẻ đang phát triển, rất nhạy với thiếu oxy. Một lần ngộ độc nặng có thể ảnh hưởng lâu dài đến trí tuệ và vận động.

Người cao tuổi cũng rất dễ bị tổn thương. Họ thường có bệnh nền như tăng huyết áp, suy tim, xơ vữa động mạch, bệnh phổi mạn tính. Hệ tuần hoàn và hô hấp đã suy yếu. Khi Hemoglobin bị CO chiếm chỗ, tim phải làm việc vất vả hơn để bơm máu, nhưng lượng oxy lại không tăng được. Hậu quả là dễ bị đau ngực, rối loạn nhịp tim, đột quỵ, hoặc suy tim cấp. Sau khi thoát khỏi ngộ độc, người cao tuổi cũng dễ bị suy giảm trí nhớ, lú lẫn kéo dài.

Phụ nữ mang thai và thai nhi nằm trong nhóm rất đặc biệt. Thai nhi hoàn toàn phụ thuộc vào máu mẹ để nhận oxy. Khi mẹ hít phải CO, cả mẹ và thai đều hình thành COHb. Nhưng COHb ở thai nhi tồn tại lâu hơn. Điều đó khiến thai bị thiếu oxy nhiều hơn, nặng hơn mẹ. Có trường hợp mẹ chỉ đau đầu, chóng mặt nhẹ nhưng thai đã bị đe dọa nghiêm trọng. Nguy cơ là suy thai, tổn thương não thai hoặc thậm chí thai lưu, sinh non.

Người mắc bệnh tim mạch, thiếu máu, bệnh hô hấp cũng là nhóm phải thận trọng. Bệnh tim làm giảm lượng máu bơm ra mỗi phút. Thiếu máu làm giảm lượng Hemoglobin tổng thể. Bệnh phổi làm giảm khả năng đưa oxy vào máu. Khi thêm CO, tình trạng thiếu oxy càng trầm trọng. Nhóm này có thể bị đau thắt ngực, khó thở dữ dội, hoặc ngất ngay ở mức CO mà người khỏe mạnh mới chỉ hơi nhức đầu.

Người sống ở vùng cao, nơi không khí vốn đã loãng, cũng dễ tổn thương hơn. Áp suất oxy thấp khiến cơ thể luôn làm việc “sát ngưỡng”. Khi CO xuất hiện, dự trữ an toàn bị phá vỡ nhanh hơn. Người hút thuốc lá là nhóm ít được để ý nhưng luôn có nguy cơ cao. Trong khói thuốc có CO. Người hút thuốc thường có sẵn COHb trong máu cao hơn bình thường. Nếu hút thuốc trong phòng kín, gần nguồn CO khác (bếp than, máy phát điện), nguy cơ sẽ cộng dồn.