Khi nguồn lực công tìm đến đúng nhu cầu sáng tạo

ACE là cơ quan phát triển nghệ thuật và văn hóa quốc gia tại Anh, hoạt động tương đối độc lập với chính phủ. Phạm vi hỗ trợ trải rộng từ sân khấu, âm nhạc, múa, văn học, nghệ thuật thị giác đến bảo tàng và thư viện.

Nền tảng của mô hình được hình thành từ năm 1946, theo quan niệm nghệ thuật cần được nhà nước hỗ trợ nhưng không nên điều hành trực tiếp bằng mệnh lệnh hành chính. Đến năm 1994, ACE chính thức ra đời và trở thành đầu mối phân phối tiền từ xổ số quốc gia. Năm 2002, các hội đồng nghệ thuật khu vực được hợp nhất vào hệ thống; năm 2011, cơ quan này tiếp nhận thêm trách nhiệm phát triển bảo tàng và thư viện.

Màn trình diễn đường phố thuộc dự án nghệ thuật cộng đồng "Những sắc màu của Redbridge" do ACE tài trợ chính, diễn ra vào tháng 8-2025 tại London (Anh). Ảnh do ACE cung cấp

Nguyên tắc giữ khoảng cách ấy được thể hiện rõ trong sự phân vai. Chính phủ Anh xác lập định hướng chính sách, quyết định quy mô nguồn lực và giám sát việc sử dụng tiền công; cơ quan chuyên môn tổ chức các chương trình đầu tư, lựa chọn cá nhân, tổ chức và dự án được hỗ trợ. Nhờ đó, quyết định nghệ thuật không hoàn toàn phụ thuộc vào bộ máy hành chính, trong khi đơn vị phân phối kinh phí vẫn phải chịu trách nhiệm giải trình.

Nguồn lực hoạt động chủ yếu đến từ ngân sách chính phủ và xổ số quốc gia. Hai dòng vốn này được phân chia thành những kênh hỗ trợ khác nhau, tương ứng với từng nhu cầu trong đời sống văn hóa.

Trước hết, Chương trình danh mục quốc gia cấp vốn nhiều năm cho nhà hát, dàn nhạc, bảo tàng, phòng trưng bày và các tổ chức văn hóa địa phương. Nguồn tài trợ ổn định giúp các đơn vị xây dựng chương trình dài hạn, phát triển công chúng và duy trì đội ngũ chuyên môn thay vì phải tìm kinh phí cho từng hoạt động. Bên cạnh đó, Chương trình tài trợ dự án từ xổ số quốc gia tiếp nhận hồ sơ quanh năm, dành cho cá nhân, tổ chức và cộng đồng. Nội dung hỗ trợ gồm sáng tạo tác phẩm, biểu diễn, triển lãm, lưu diễn, nghiên cứu, phát triển bảo tàng hoặc mở rộng cơ hội tiếp cận văn hóa. Kênh đăng ký thường xuyên giúp các ý tưởng không phải phụ thuộc vào một đợt phân bổ ngân sách duy nhất.

Ở một tầng khác, chương trình phát triển thực hành sáng tạo cá nhân đầu tư trực tiếp vào quá trình phát triển nghề nghiệp thay vì chỉ cấp tiền cho sản phẩm cuối cùng. Nghệ sĩ có thể xin hỗ trợ để nghiên cứu, học tập, thử nghiệm phương pháp hoặc tạo bước chuyển trong thực hành sáng tạo. Bởi có những thời điểm, điều họ cần nhất là thời gian và điều kiện nâng cao năng lực, hoàn thiện ngôn ngữ nghệ thuật chứ chưa phải kinh phí tổ chức sự kiện.

Nhờ kiến trúc tài trợ nhiều tầng, hệ thống vừa duy trì các thiết chế đã có vị trí, vừa mở đường cho nhân tố mới. Từ năm 1994, nguồn tiền từ xổ số quốc gia đã góp phần xây dựng, trùng tu nhiều công trình, mở rộng hoạt động của nhà hát, bảo tàng, thư viện và tổ chức cộng đồng. Nghệ sĩ độc lập cùng các dự án nhỏ cũng có cơ hội tiếp cận nguồn lực công. Việc cấp vốn còn gắn với cơ chế theo dõi sau đầu tư. Mạng lưới năm hội đồng khu vực và đội ngũ cán bộ quản lý quan hệ giúp nắm bắt nhu cầu từng địa bàn. Với các tổ chức nhận tài trợ dài hạn, tiến độ, năng lực quản trị, tình hình tài chính và rủi ro tiếp tục được giám sát để kịp thời phát hiện khó khăn, yêu cầu điều chỉnh.

Việt Nam bắt đầu thí điểm cơ chế tài chính cho văn hóa, nghệ thuật, điều đáng tham khảo trước hết là kiến trúc hỗ trợ nhiều tầng. Nghệ sĩ đang nghiên cứu ý tưởng, dự án cộng đồng, tổ chức văn hóa và doanh nghiệp sáng tạo có nhu cầu, mức độ rủi ro và khả năng tạo đầu ra khác nhau. Vì thế, nguồn lực chỉ có thể đến đúng chỗ khi mỗi nhóm được tiếp cận một cơ chế hỗ trợ phù hợp.