Trước hết, cần khẳng định rõ: Lý luận về đường lối đổi mới không phải là một hệ lý luận đứng ngoài, càng không phải là sự “giảm nhẹ” hay thay thế vai trò của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Về bản chất, đó là sự cụ thể hóa và phát triển sáng tạo các nguyên lý phổ quát của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong điều kiện lịch sử cụ thể của Việt Nam.

Thực tiễn phát triển đất nước đã chứng minh một cách thuyết phục rằng: Chỉ khi kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, đồng thời đổi mới tư duy phát triển, Việt Nam mới có thể vượt qua khủng hoảng, thoát khỏi trì trệ, từng bước vươn lên mạnh mẽ. 

Chính sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn này đã làm nên sức sống của đường lối đổi mới suốt 40 năm qua. Phương pháp luận mác-xít chỉ rõ: Lý luận không thể tồn tại như những giáo điều bất biến, mà phải xuất phát từ thực tiễn, được thực tiễn kiểm nghiệm và quay trở lại dẫn dắt thực tiễn. Trên tinh thần đó, công cuộc đổi mới ở Việt Nam ngay từ đầu đã không tách rời mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, mà là nỗ lực tìm tòi, sáng tạo những hình thức, bước đi và phương thức phát triển phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước.

Nếu chủ nghĩa Mác - Lênin cung cấp thế giới quan và phương pháp luận khoa học để nhận thức và cải tạo thế giới; nếu tư tưởng Hồ Chí Minh soi đường bằng hệ giá trị bền vững về độc lập dân tộc, chủ nghĩa xã hội, lấy nhân dân làm trung tâm; thì lý luận về đường lối đổi mới chính là sự kết tinh sinh động của quá trình vận dụng sáng tạo hai nền tảng đó trong thực tiễn cách mạng Việt Nam. Ba yếu tố này không tồn tại biệt lập, mà thống nhất hữu cơ trong nền tảng tư tưởng của Đảng, tạo thành cơ sở tư tưởng vững chắc cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Thực tiễn phát triển đất nước đã chứng minh một cách thuyết phục rằng: Chỉ khi kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, đồng thời đổi mới tư duy phát triển, Việt Nam mới có thể vượt qua khủng hoảng, thoát khỏi trì trệ, từng bước vươn lên mạnh mẽ.

Những đột phá về nhận thức như phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát huy vai trò làm chủ của nhân dân… không phải là sự “thỏa hiệp” về lý luận, mà là những sáng tạo mang tính đột phá, phù hợp với quy luật phát triển của thời đại và điều kiện cụ thể của Việt Nam.

Thực tế cho thấy, chính đổi mới đúng đắn đã làm cho con đường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trở nên hiện thực hơn, khả thi hơn và thuyết phục hơn, được nhân dân đồng tình, ủng hộ và thế giới ghi nhận.

Như vậy, lý luận về đường lối đổi mới không đứng ngoài, cũng không làm “loãng” nền tảng tư tưởng của Đảng, mà làm giàu thêm, sinh động hơn và thực tiễn hơn nền tảng ấy. Đó là biểu hiện tập trung của một Đảng biết kế thừa có chọn lọc, biết phát triển sáng tạo và biết tự làm mới mình trên cơ sở kiên định mục tiêu, lý tưởng vì lợi ích của dân tộc và nhân dân.