Nằm tại số 21B, ngõ Đoàn Nhữ Hài (phường Cửa Nam, TP Hà Nội), nhà lưu niệm nhà văn Tô Hoài có diện tích khoảng 100m², trưng bày hàng trăm tư liệu, hiện vật gắn với quá trình ông tham gia hoạt động báo chí cách mạng, sáng tác văn học và gắn bó bền bỉ với tổ chức đảng qua nhiều thời kỳ.

Bước qua cánh cửa nhà lưu niệm, người xem được chiêm ngưỡng những hình ảnh tư liệu ghi lại quãng thời gian nhà văn Tô Hoài hoạt động cách mạng. Năm 1943, nhà văn Tô Hoài gia nhập Hội Văn hóa cứu quốc. Sự lựa chọn mang tính bước ngoặt ấy đã định hình rõ con đường tư tưởng của Tô Hoài: Từ một nhà văn sáng tác để mưu sinh và khẳng định cá tính nghệ thuật, Tô Hoài chủ động điều chỉnh ngòi bút để phục vụ kháng chiến, phụng sự xã hội.

Công chúng tham quan nhà lưu niệm nhà văn Tô Hoài.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhà văn Tô Hoài công tác tại Báo Cứu quốc, tham gia phục vụ các chiến dịch ở Việt Bắc, Tây Bắc, gắn bó mật thiết với thực tiễn kháng chiến và đời sống nhân dân. Từ đó, ông bền bỉ tích lũy chất liệu sáng tác và cho ra đời nhiều tác phẩm gắn bó sâu sắc với thời đại, đặc biệt là tập truyện “Truyện Tây Bắc” (1953).

Những dấu mốc tiếp theo của cố nhà văn được nối dài trong các tư liệu, kỷ vật trưng bày tại tầng 2 của nhà lưu niệm. Từ năm 1950, Tô Hoài công tác tại Hội Văn nghệ Việt Nam, từng giữ cương vị Thư ký tòa soạn Tạp chí Văn nghệ, sau đó đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng như: Tổng thư ký Hội Nhà văn Việt Nam (1957-1958), Phó tổng thư ký Hội Nhà văn Việt Nam (1958-1980), Chủ tịch Hội Văn nghệ Hà Nội (1986-1996).

Trong tủ kính, những Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng, 50 năm tuổi Đảng... được gia đình cố nhà văn gìn giữ cẩn thận, lặng lẽ kể lại chặng đường 67 năm tuổi Đảng của nhà văn Tô Hoài. Bên cạnh đó là quần áo, đồ dùng sinh hoạt giản dị, phản ánh nếp sống mộc mạc của một đảng viên, một nhà văn coi lao động sáng tạo là trách nhiệm suốt đời. Mỗi hiện vật đều cho thấy sự bền bỉ, nhất quán trong lập trường tư tưởng của nhà văn Tô Hoài, không chỉ bằng lời nói mà bằng chính hành động, tác phẩm và cuộc sống thường nhật.

“Tầng 3 được gia đình gìn giữ và bài trí gần như nguyên vẹn không gian làm việc của cha tôi khi ông còn sống. Bàn viết, tủ sách, những chồng bản thảo... cho thấy nếp sống giản dị quen thuộc của ông”, ông Nguyễn Phương Vũ (con trai nhà văn Tô Hoài) chia sẻ. Xuyên suốt các tầng trưng bày, không gian nhà lưu niệm không kể lại tiểu sử theo lối biên niên khô cứng mà để chính các hiện vật tự lên tiếng. Tất cả đã khắc họa hành trình của một trí thức kiên định lý tưởng, đặt trách nhiệm xã hội lên trên lợi ích cá nhân, lấy văn chương làm công cụ phụng sự nhân dân và đất nước.

“Nhà lưu niệm nhà văn Tô Hoài khai trương dịp Đại hội XIV của Đảng không chỉ là nơi gìn giữ ký ức văn học mà còn mang ý nghĩa nhắc nhở chúng ta về vai trò, trách nhiệm của đội ngũ văn nghệ sĩ đối với Đảng và dân tộc”, nhà văn Nguyễn Trọng Tân nhấn mạnh.

Được soi chiếu qua từng kỷ vật, hành trình cầm bút của nhà văn Tô Hoài không chỉ gợi lại một chặng đường đã qua mà còn lan tỏa những giá trị tư tưởng bền bỉ, làm rõ mối gắn bó giữa văn học với sự nghiệp cách mạng. Dẫu những trang viết đã khép lại, tinh thần trách nhiệm và niềm tin mà ông theo đuổi vẫn âm thầm tiếp nối, trở thành điểm tựa tinh thần cho những người cầm bút hôm nay.