Yak-130 - 30 năm từ máy bay huấn luyện trở thành phương tiện chiến đấu đa dụng

Tới thời điểm hiện tại, Yak-130 đã trải qua nhiều lần nâng cấp với phiên bản mới nhất là Yak-130M, do Công ty cổ phần Yakovlev (phát triển từ Tổ hợp thiết kế hàng không quân sự danh tiếng cùng tên) thực hiện. Năng lực của Yak-130M đã được mở rộng đáng kể, trở thành một máy bay huấn luyện - chiến đấu hạng nhẹ đa nhiệm.

Sự kế thừa truyền thống và những kỷ lục thế giới

Không quân Liên Xô và Nga có truyền thống lâu đời trong việc phát triển các máy bay huấn luyện phi công chuyên biệt. Đặc biệt, trong giai đoạn hình thành Không quân Liên Xô, Hồng quân cần đào tạo số lượng lớn phi công và yêu cầu về một loại máy bay huấn luyện chuyên dụng đã trở nên cấp thiết. Điều này dẫn tới sự ra đời của những chiếc máy bay huấn luyện đầu tiên của Liên Xô là U-1 và U-2 hay Po-2 (chữ "U" trong tiếng Nga là viết tắt của cụm từ "huấn luyện"), do Tổng công trình sư Nikolai Polikarpov thiết kế.

Trong giai đoạn trước và trong Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, các phi công quân sự Liên Xô được đào tạo trên các máy bay huấn luyện Yakovlev UT-2 và Yak-18. Khi bước vào kỷ nguyên máy bay phản lực, phi công Liên Xô thường thực hiện chuyến bay đầu tiên trên các máy bay huấn luyện L-29 Dolphin và L-39 Albatros của Tiệp Khắc. Đây là những mẫu máy bay huấn luyện phi công phổ biến hàng đầu thế giới cho tới tận ngày nay.

Máy bay huấn luyện đa năng Yak-130. Ảnh: RIAN

Đến giai đoạn đầu thập niên 1990, với sự tan rã của Liên Xô, Không quân Nga cần một loại máy bay huấn luyện mới, phù hợp với yêu cầu huấn luyện phi công hậu Chiến tranh Lạnh và có khả năng đào tạo phi công điều khiển các loại máy bay chiến đấu thế hệ thứ 4 như Su-27 và Mig-29. Máy bay chiến đấu thế hệ 4 khác biệt hoàn toàn so với các thế hệ trước đó ở hệ thống điều khiển bay, thiết kế khí động học…

Năm 1992, Viện Nghiên cứu Yakovlev đã liên kết với Công ty chế tạo hàng không Alenia Aermacchi (Italia) để cùng chế tạo một mẫu máy bay huấn luyện cho Không quân Nga. Yakovlev cung cấp thiết kế hình dạng máy bay và Aermacchi được quyền tùy biến trang thiết bị trên khoang để phục vụ nhu cầu xuất khẩu sang các quốc gia phương Tây.

Kết quả của quá trình này là vào ngày 1-6-1995, nguyên mẫu máy bay huấn luyện Yak-130D lần đầu tiên được ra mắt tại Triển lãm Hàng không quốc tế Le Bourget ở Pháp. Mặc dù chỉ là sản phẩm trưng bày tĩnh, nhưng nó đã thu hút sự chú ý của các chuyên gia. Với việc đáp ứng các tiêu chuẩn huấn luyện phi công hiện đại, thiết kế của Yakovlev đã trở thành chuẩn mực cho một thế hệ máy bay huấn luyện mới.

Ngày 25-4-1996, phi công thử nghiệm, Anh hùng Liên bang Nga Andrei Sinitsyn đã thực hiện chuyến bay đầu tiên trên chiếc Yak-130D tại Viện Nghiên cứu Bay Gromov ở Zhukovsky. Do bất đồng về định hướng phát triển, Nga và Italia sau đó đã dựa trên nguyên mẫu Yak-130D để tự chế tạo hai mẫu máy bay riêng biệt là Yak-130 và M-346. Điều này cũng giải thích cho việc cả Yak-130 và M-346 có hình dáng khí động học khá tương đồng với nhau.

Theo Tạp chí quân sự Topwar, mâu thuẫn nảy sinh khi Yakovlev muốn phát triển Yak-130D trở thành một mẫu máy bay huấn luyện đa dụng, có khả năng chiến đấu, còn Alenia Aermacchi lại muốn máy bay chỉ thực hiện thuần túy nhiệm vụ huấn luyện bay. Trên cơ sở công nghệ tích lũy từ nguyên mẫu Yak-130D, Yakovlev đã phát triển mẫu máy bay huấn luyện - chiến đấu hoàn thiện với tên gọi Yak-130 và giành chiến thắng trong cuộc thi tìm kiếm máy bay huấn luyện mới cho Lực lượng Hàng không - Vũ trụ Nga. Mẫu máy bay huấn luyện M-346 của Alenia Aermacchi cũng giành được nhiều thành công khi được nhiều quốc gia lựa chọn làm máy bay huấn luyện phi công chủ lực. Đã có 9 kỷ lục hàng không quân sự thế giới được các phi công Nga thiết lập với máy bay Yak-130.

Bắt đầu từ năm 2004, những chiếc Yak-130 đầu tiên được sản xuất hàng loạt, và từ năm 2010, nó chính thức trở thành máy bay huấn luyện, chuyển loại phi công của Lực lượng Hàng không - Vũ trụ Nga. Việc xuất khẩu Yak-130 cũng bắt đầu vào năm 2011 tới nhiều quốc gia trên thế giới.

Động cơ phản lực AI-222-25. Ảnh: UEC-Salut

Máy bay nhỏ, nhưng có tải trọng cất cánh lớn

Tạp chí The Week của Anh đánh giá, đặc điểm nổi bật của Yak-130 là sự kết hợp hài hòa giữa nhiệm vụ huấn luyện và chiến đấu. Là một máy bay huấn luyện, Yak-130 cho phép đào tạo phi công điều khiển các dòng máy bay chiến đấu đa nhiệm thế hệ mới, bao gồm cả những chiếc có khả năng siêu cơ động. Ở nhiệm vụ chiến đấu, Yak-130 có khả năng tấn công cả mục tiêu trên không và trên mặt đất.

Hiệu năng độc đáo của Yak-130 phần lớn là nhờ vào cặp động cơ phản lực AI-222-25 do UEC-Salut (công ty con của Tập đoàn quốc doanh UEC) chế tạo. Động cơ AI-222-25 nổi bật so với các động cơ cùng loại nhờ trọng lượng riêng thấp, mức tiêu thụ nhiên liệu kinh tế, giúp Yak-130 có khối lượng cất cánh hữu ích lớn và tầm hoạt động rộng.

Hiện tại, UEC đang phát triển thế hệ động cơ SM-100 có kích thước tương tự như AI-222-25, nhưng nhẹ hơn và tạo ra lực đẩy lên tới 3.300 kgf, mạnh hơn 30% so với mẫu AI-222-25. Thiết kế mới của động cơ SM-100 cũng giúp tăng đáng kể tuổi thọ và giảm chi phí sử dụng.

Phiên bản Yak-130M và các trang bị hỗ trợ chiến đấu bổ sung. Ảnh: TASS

Từ máy bay huấn luyện trở thành máy bay chiến đấu hạng nhẹ

Không dừng lại ở phiên bản máy bay huấn luyện đa nhiệm, Yakovlev muốn mở rộng dải nhiệm vụ của Yak-130 thành một mẫu máy bay chiến đấu hạng nhẹ với đầy đủ tính năng.

Tháng 8-2024, Yakovlev đã công bố phiên bản nâng cấp Yak-130M với khả năng chiến đấu được tăng cường đáng kể. Phiên bản Yak-130M hoàn chỉnh đã được ra mắt vào tháng 11-2025, khi nó được giới thiệu cho các khách hàng tiềm năng tại Triển lãm Hàng không Dubai. Với hệ thống radar tích hợp, hệ thống cảm biến quang - điện tử, hệ thống chế áp điện tử hiện đại và kho vũ khí được mở rộng với các loại vũ khí dẫn đường chính xác cao, Yak-130M có thể thực hiện được nhiều nhiệm vụ đối không, đối đất trong mọi điều kiện thời gian, thời tiết.

Giám đốc điều hành của Công ty cổ phần Yakovlev, ông Vasily Prutkovsky, khẳng định, 3 nguyên mẫu Yak-130M đầu tiên sẽ sẵn sàng cho chuyến bay thử nghiệm vào cuối năm 2026.

Theo ông Vasily Prutkovsky, hành trình ba thập kỷ từ gian trưng bày tại Paris đến phiên bản cải tiến mới nhất đã chứng minh rằng Yak-130 không chỉ là một chiếc máy bay huấn luyện đơn thuần, mà còn là một phương tiện bay dẫn đầu trong phân khúc, đáp ứng được các yêu cầu về hiệu quả chiến đấu và tính kinh tế của môi trường tác chiến hiện đại.