Chủ nghĩa tư bản số và những vấn đề đặt ra với Việt Nam - Bài 3: Khống chế đầu ra của nền kinh tế, bào mòn doanh nghiệp nội

Chiếm lĩnh thương mại điện tử, siết doanh nghiệp nội

Khoảng 10 năm trở lại đây, thị trường Việt Nam đang chứng kiến sự bùng nổ của TMĐT. Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), quy mô TMĐT của Việt Nam năm 2025 ước đạt 32 tỷ USD, tăng khoảng 22% so với năm 2024, chiếm 12% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ. Dự báo, TMĐT sẽ còn phát triển bùng nổ trong giai đoạn tới, với tăng trưởng tối thiểu khoảng 20% một năm, hướng tới quy mô 70-72 tỷ USD vào năm 2030. Song song với đó, tỷ trọng của TMĐT cũng dần tăng lên, dự báo sẽ đạt khoảng 15% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ vào năm 2030.

Sự tăng trưởng của TMĐT là xu thế tất yếu trong bối cảnh công cuộc chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam. Tuy nhiên, sự tăng trưởng ấy lại khiến doanh nghiệp trong nước không có được sự cạnh tranh công bằng ngay trên “sân nhà” của mình.

Theo nền tảng tổng hợp và khai thác dữ liệu Metric.vn, doanh số bán hàng của 4 sàn TMĐT lớn nhất Việt Nam trong năm 2025 đạt 429.700 tỷ đồng, tăng gần 35% so với năm 2024. Trong đó, Shopee tiếp tục dẫn đầu thị trường với hơn 56% thị phần doanh số. TikTok Shop ghi nhận mức tăng trưởng vượt trội, mở rộng thị phần lên hơn 41%. Các sàn TMĐT còn lại chỉ chiếm khoảng 3% thị phần doanh số trong năm 2025.

6 tháng đầu năm 2026, tổng giá trị giao dịch trên 4 sàn Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki đạt khoảng 290.000 tỷ đồng. Về thị phần, Shopee tiếp tục giữ vị thế dẫn đầu trên thị trường TMĐT Việt Nam, với 54,5%. Trong khi đó, TikTok Shop duy trì tốc độ tăng trưởng vượt trội, tăng 27%, chiếm 43,4%. Hai sàn Lazada và Tiki “chia nhau” 2,1% còn lại.

Và điều lo ngại là, trên thị trường TMĐT bán lẻ, doanh nghiệp Việt Nam gần như vắng bóng.

Chủ nghĩa tư bản số và những vấn đề đặt ra với Việt Nam - Bài 3: Khống chế đầu ra của nền kinh tế, bào mòn doanh nghiệp nội. Ảnh minh họa: vjst.vn

Shopee-cái tên nổi bật nhất trong TMĐT bán lẻ tại Việt Nam trực thuộc Tập đoàn Sea Ltd, có trụ sở chính tại Singapore. TikTok Shop là nền tảng mua sắm trực tuyến được tích hợp ngay trên mạng xã hội TikTok. Lazada được thành lập vào năm 2012 bởi công ty Rocket Internet của Đức. Năm 2016, Tập đoàn Alibaba của Trung Quốc đã đầu tư 1 tỷ USD để mua 51% cổ phần của Lazada và duy trì đến nay.

Tiki là một trong những sàn TMĐT hiếm hoi được thành lập bởi một doanh nhân Việt Nam-ông Trần Ngọc Thái Sơn. Tuy nhiên, từ khi thành lập cho tới nay, Tiki liên tục nhận được một lượng vốn khổng lồ từ các nhà đầu tư nước ngoài. Vào tháng 3-2012, Quỹ đầu tư CyberAgent Ventures Inc (Nhật Bản) đã đóng góp vốn và sở hữu 20% cổ phần của công ty. Vào năm 2018, Tiki nhận số vốn đầu tư lên tới 1.000 tỷ đồng từ thương hiệu bán lẻ hàng đầu Trung Quốc JD.com.

Với việc thống trị thị trường TMĐT bán lẻ ở Việt Nam, các “ông lớn” nước ngoài không những thu lợi nhuận khủng mà còn liên tục tăng phí, khiến các nhà cung cấp hàng hóa qua sàn phải lao đao...

Phí sàn thương mại điện tử bào mòn lợi nhuận

Với vị thế thống trị thị trường TMĐT bán lẻ, các sàn TMĐT liên tục tăng các loại phí khiến lợi nhuận của doanh nghiệp bị co hẹp nhanh chóng.

Tuy mỗi sàn TMĐT bán lẻ có mức phí khác nhau, nhưng nhìn chung đều rất cao. Trong đó, 4 nhóm phí cơ bản gồm: Phí cố định/hoa hồng, phí thanh toán/xử lý giao dịch, phí hạ tầng và phí dịch vụ tùy chọn. Tổng cộng, Lazada thu khoảng 8,4% giá trị đơn hàng, Shopee thu 10,5%, TikTok Shop lên tới 20%. Ngoài ra, còn các chi phí khác như: Hoa hồng tiếp thị liên kết, phí hoàn hàng không được hoàn lại, quảng cáo nội sàn, chi phí đóng gói và chi phí nhân sự vận hành. Các khoản phí của các sàn TMĐT bán lẻ có thể lên tới 35-40% giá trị đơn hàng.

Theo các doanh nghiệp kinh doanh trên nền tảng số, thời gian qua, TikTok Shop và Shopee liên tiếp điều chỉnh tăng phí đối với nhà bán hàng. Nhiều nhà bán hàng lớn trên TikTok Shop cho hay, chỉ còn lợi nhuận 3-5% và các đợt tăng phí có thể sẽ xóa sạch phần này. Ông Lê Hải Vũ, nhà sáng lập thương hiệu Velasboost, nhận định biên lợi nhuận ngành điện tử chỉ 5-8%. Hiệp hội TMĐT Việt Nam (VECOM) kiến nghị các sàn thiết lập quy chuẩn nghiêm ngặt về hàng hóa, chất lượng và thời hạn thanh toán. Nhiều nhà bán đã chuyển sang website riêng và kênh offline.

Trong khi mức phí của các sàn TMĐT bán lẻ liên tục tăng, các nhà bán hàng lại không thể chuyển hết sang giá bán nếu vẫn muốn giữ mức giá cạnh tranh. Vì thế, biên lợi nhuận của các doanh nghiệp Việt Nam ngày càng bị bào mòn. Trong ngắn hạn, doanh nghiệp buộc phải tối ưu vận hành, chuỗi cung ứng và cơ cấu sản phẩm để bù đắp chi phí. Nhưng nếu xu hướng tăng phí kéo dài, hiệu quả đầu tư trên các sàn sẽ giảm, buộc doanh nghiệp phải phân bổ lại ngân sách sang website riêng, hệ thống quản lý quan hệ khách hàng và các kênh bán hàng khác.

Đối với các nhà bán hàng nhỏ lẻ, theo báo cáo của YouNet ECI (công ty chuyên phân tích dữ liệu thị trường), chỉ trong 1 năm qua, đã có gần 163.000 người phải rời sàn TMĐT vì không chịu nổi phí. Mặt khác, áp lực đối với các doanh nghiệp trong nước càng lớn khi hàng giá rẻ từ các nền tảng xuyên biên giới như 1688 và Taobao đang tiếp cận người tiêu dùng Việt Nam nhanh hơn trước. Khoảng cách về thời gian giao hàng, phương thức thanh toán, theo dõi đơn hàng và chăm sóc khách hàng giữa hàng nhập trực tiếp với hàng bán trên các sàn TMĐT bán lẻ trong nước đang thu hẹp nhanh chóng. Lợi thế “sân nhà” của doanh nghiệp Việt Nam, vì thế, cũng không còn rõ rệt như trước.

Kết cục, doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với cùng lúc hai sức ép: Một bên là chi phí bán hàng trên các sàn TMĐT trong nước ngày càng cao, bên kia là áp lực cạnh tranh từ hàng hóa giá rẻ nhập trực tiếp từ nước ngoài.

Cần một sân chơi công bằng

Nhằm phòng, chống hành vi độc quyền trong hoạt động kinh tế, năm 2018, Luật Cạnh tranh đã ra đời. Năm 2025, Quốc hội đã thông qua Luật TMĐT số 122/2025/QH15. Hai văn bản này được kỳ vọng sẽ thiết lập nền tảng pháp lý và chính sách vững chắc cho sự phát triển TMĐT ở nước ta. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, những vấn đề cạnh tranh thiếu công bằng trên thị trường TMĐT bán lẻ vẫn cơ bản chưa được giải quyết. Các doanh nghiệp nội địa vẫn phải chịu sự cạnh tranh bất bình đẳng với các chủ sàn nước ngoài. Vô số nhà cung cấp hàng hóa trên sàn TMĐT vẫn đang bị bòn rút lợi nhuận đến mức phải rời sàn.

Thực trạng trên đòi hỏi cần thiết kế chính sách cạnh tranh công bằng cho các doanh nghiệp Việt Nam để hạn chế sự lũng đoạn, độc quyền từ doanh nghiệp lớn của nước ngoài. Mặt khác, cần có cơ chế khuyến khích, ưu đãi doanh nghiệp nội không trái với cam kết quốc tế.

Đối với các nhà cung cấp hàng hóa trên sàn TMĐT, để tự bảo vệ mình, tránh tình trạng “bỏ hết trứng vào một giỏ”, cần đa dạng hóa kênh bán hàng, trong đó TMĐT có thể vẫn là động lực tăng trưởng quan trọng, nhưng không phải kênh duy nhất. Doanh nghiệp cần kết hợp bán hàng online và offline, bán lẻ và bán buôn, đồng thời mở rộng sang thị trường quốc tế để giảm rủi ro khi một nền tảng thay đổi chính sách hoặc tăng phí. Và quan trọng hơn, doanh nghiệp cần xây dựng tệp khách hàng của riêng mình thông qua website, cửa hàng và cộng đồng khách hàng trung thành. Khi đó, sàn TMĐT sẽ đóng vai trò thu hút khách hàng mới và tạo doanh số, chứ không phải nơi doanh nghiệp phụ thuộc hoàn toàn.

Để phát triển bền vững, nhà bán hàng đương nhiên cần đầu tư vào chất lượng sản phẩm, nội dung, cách vận hành, nâng cao hiệu quả. Nhưng về phía cơ quan nhà nước, việc mở rộng đầu ra cho hàng hóa, cho nền kinh tế không phải ở đâu xa xôi, mà chính là cần phải có cơ chế, chính sách tiếp sức cho các sàn TMĐT nội địa, tránh để cánh cổng lớn của nền kinh tế rơi hẳn vào tay của tư bản số nước ngoài để rồi doanh nghiệp nội bị bào mòn ngay trên sân nhà.

(còn nữa)