Theo ông Ngô Mạnh Hà, Phó cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường): Việt Nam có nguồn nước mặt tương đối dồi dào với 3.450 sông, suối có chiều dài từ 10km trở lên, tổng lượng dòng chảy hằng năm khoảng 844 tỷ m³, tập trung chủ yếu tại 13 lưu vực sông lớn. Trong đó, lưu vực sông Cửu Long chiếm 56,2%, lưu vực sông Hồng - Thái Bình chiếm khoảng 18% tổng lượng nước mặt của cả nước.

Vườn cây ăn quả ở xã Lộc Thành, TP Đồng Nai (xã Lộc Thành, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước trước đây) khô héo đợt hạn hán năm 2016. Ảnh NGUYỄN KIỂM

Tuy nhiên, nguồn nước phân bố không đều theo không gian và thời gian; mùa cạn kéo dài 7-9 tháng nhưng chỉ chiếm khoảng 20-40% lượng dòng chảy năm. Đáng lưu ý, 5 trong số 13 lưu vực sông phụ thuộc vào nguồn nước từ ngoài biên giới, trong đó lưu vực sông Cửu Long phụ thuộc gần 95%, lưu vực sông Hồng - Thái Bình gần 40%; tổng lượng nước từ nước ngoài chảy vào Việt Nam chiếm khoảng 60-65% tổng lượng nước trung bình hằng năm.

Dự báo lượng mưa có thể thiếu hụt 10-40%

Đối với nước dưới đất (nước ngầm), lượng nước ngọt khoảng 69 tỷ m³/năm và trữ lượng nước có thể khai thác khoảng 22 tỷ m³/năm, tập trung chủ yếu ở Đồng bằng Bắc Bộ, Đồng bằng Nam Bộ và Tây Nguyên. Đây là nguồn nước có ý nghĩa dự phòng trong thời kỳ nguồn nước mặt suy giảm. Thế nhưng, theo các chuyên gia về thủy lợi, nguồn nước ngầm quý giá này cần khai thác hợp lý để bảo đảm an toàn, bền vững.

Từ tháng 5-2026, nguồn nước trên đa số sông, suối đã bắt đầu chịu ảnh hưởng của El Nino và có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm. Trong giai đoạn tháng 6 đến 8-2026, dòng chảy trên hầu hết các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn từ 10 đến 75% so với trung bình nhiều năm, trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã.

Dự báo lượng mưa có thể thiếu hụt 10-40%, các tháng mùa khô từ đầu năm 2027, xâm nhập mặn có khả năng xuất hiện sớm và lấn sâu, đặc biệt là tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Xu hướng thiếu hụt nguồn nước hiện nay tương đồng với diễn biến trong các năm 2015 và 2019, là những năm chịu ảnh hưởng lớn của El Nino.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Trưởng phòng Quản lý vận hành công trình và tưới tiêu (Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi), nhận định rằng, mức độ tác động cụ thể sẽ phụ thuộc nhiều vào diễn biến tích lũy nước trong mùa mưa năm nay. Đặc biệt, kinh nghiệm từ các đợt El Nino lịch sử (2015-2016, 2019-2020) cho thấy, những đợt El Nino kéo dài thường gây thiệt hại nặng nề hơn do sự thiếu hụt nguồn nước bị lũy tích qua các năm.

Các giải pháp ứng phó

Ông Nguyễn Mạnh Hùng cho biết, để chủ động bảo vệ sản xuất, ngay từ tháng 5-2026, ngành thủy lợi đã xây dựng các kịch bản nền dựa trên dữ liệu các đợt hạn mặn kỷ lục trong quá khứ. Các giải pháp trọng tâm bao gồm:

Dự báo và điều chỉnh thời vụ: Tại Đồng bằng sông Cửu Long, việc đẩy sớm lịch thời vụ dựa trên dự báo mặn sớm đã được chứng minh là giúp giảm thiểu thiệt hại đáng kể trong những năm qua.

Ưu tiên nguồn nước: Trong trường hợp hạn hán nghiêm trọng, nguồn nước sẽ được ưu tiên theo thứ tự: Sinh hoạt, chăn nuôi, cây trồng giá trị kinh tế cao và cuối cùng là cây trồng ngắn ngày.

Dự kiến trong tháng 10 và tháng 11-2026, cơ quan chuyên môn sẽ đưa ra các dự báo chi tiết về mức độ ảnh hưởng cho từng vùng cụ thể. Nhiệm vụ quan trọng nhất hiện nay đối với các địa phương là tận dụng tối đa mùa mưa để tích trữ nước và hoàn thiện các phương án ứng phó tại chỗ, sẵn sàng cho kịch bản El Nino mạnh gây ra hạn hán, xâm nhập mặn các tháng đầu năm 2027.

Cống đập Ba Lai giúp ngăn mặn, giữ ngọt ở tỉnh Vĩnh Long. Ảnh: Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi

Ngày 24-9-2026, Văn phòng Chính phủ có Văn bản số 9694/VPCP-NN truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Phó thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng về chủ động ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước do ảnh hưởng của El Nino. Trong đó, Phó thủ tướng yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường tăng cường công tác dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn, bổ sung bản tin dự báo chuyên đề phục vụ điều tiết, vận hành hồ chứa thủy lợi, thủy điện, phòng, chống hạn, mặn, nhất là tại các khu vực có nguy cơ xảy ra hạn hán, thiếu nước.

Bộ Xây dựng được Phó thủ tướng giao chỉ đạo xây dựng và tổ chức thực hiện phương án cấp nước an toàn theo các kịch bản nguồn nước đối với các công trình cấp nước sinh hoạt, nhất là công trình khai thác nước trực tiếp trên lưu vực sông không có hồ điều tiết, công trình phụ thuộc vào hồ chứa thượng lưu. Đồng thời rà soát, đẩy mạnh kết nối hạ tầng cấp nước, giảm tỷ lệ thất thoát nước sạch, chuẩn bị các phương án tích trữ, cấp nước dự phòng cho các đô thị lớn, vùng đô thị trọng điểm như Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ và Nam Bộ…

Như vậy, với việc dự báo từ sớm, từ xa, cùng những kinh nghiệm ứng phó các đợt hạn hán, xâm nhập mặn 2015-2016; 2019-2020 và những chỉ đạo sát sao của Thủ tướng Chính phủ và Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng, các biện pháp phù hợp của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sự chủ động từ chính các địa phương, Việt Nam hoàn toàn tự tin ứng phó hiệu quả đối với El Nino, hạn hán, xâm nhập mặn.  Từ đó, giảm thiểu tối đa những thiệt hại đối với kinh tế - xã hội, đặc biệt là sản xuất nông nghiệp.