Với việc nhận thức đúng vai trò của vốn xã hội hóa, hoàn thiện hành lang pháp lý, xây dựng cơ chế chia sẻ rủi ro, các dự án giao thông thực hiện theo phương thức đối tác công-tư (PPP) hứa hẹn sẽ tiếp tục mở rộng hơn trong thời gian tới.

Triển khai dự án PPP trên cao tốc Bắc-Nam

Đầu tháng 5-2021, Bộ Giao thông vận tải (GTVT) và các nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án đã ký kết hợp đồng BOT (xây dựng-kinh doanh-chuyển giao) đối với hai dự án thành phần trên tuyến cao tốc Bắc-Nam phía đông là đoạn Nha Trang-Cam Lâm và đoạn Diễn Châu-Bãi Vọt. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để tiếp tục triển khai các bước tiếp theo của dự án. Trong đó, nhà đầu tư sẽ có 6 tháng để thu xếp tín dụng với ngân hàng, chuẩn bị nguồn vốn thực hiện dự án. Nếu không huy động được vốn, cơ quan Nhà nước có thẩm quyền sẽ hủy hợp đồng và tịch thu bảo đảm thực hiện hợp đồng. Hiện nay, dự án thành phần đoạn Diễn Châu-Bãi Vọt đã tiến hành khởi công, đánh dấu một mốc thời gian quan trọng trong quá trình triển khai dự án, hiện thực hóa chủ trương xã hội hóa đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông.

 Đường cao tốc Bắc Giang-Lạng Sơn thuộc tuyến cao tốc Bắc-Nam. Ảnh: NGUYỄN QUANG.

Thực tế, việc thu hút vốn xã hội hóa vào các dự án hạ tầng giao thông thời gian qua gặp không ít khó khăn. Giai đoạn 2015-2020, Bộ GTVT chưa triển khai thêm dự án BOT giao thông mới nào. Nguyên nhân bởi nhiều dự án BOT sau khi hoàn thành, đưa vào sử dụng phải đối mặt với các vấn đề nảy sinh, đơn cử như doanh thu thấp, không được điều chỉnh mức phí theo lộ trình, dự án nâng cấp cải tạo trên tuyến đường hiện hữu không bảo đảm hài hòa lợi ích của người dân và doanh nghiệp... Vì vậy, cơ chế, chính sách đối với các dự án PPP, trong đó có hình thức BOT cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tế, tháo gỡ ách tắc trong thu hút vốn. Theo Bộ GTVT, các dự án BOT đang được triển khai trên tuyến cao tốc Bắc-Nam có nhiều điểm khác so với dự án BOT trước đây với việc áp dụng nhiều cơ chế đặc thù nhằm hạn chế rủi ro cho các nhà đầu tư, tổ chức tín dụng. Nổi bật là công tác giải phóng mặt bằng được thực hiện trước bằng vốn Nhà nước; tăng hiệu quả tài chính cho dự án với sự tham gia của vốn Nhà nước, trung bình chiếm 51% tổng vốn đầu tư.

Theo ông Lê Kim Thành, Vụ trưởng Vụ Đối tác công tư (Bộ GTVT), hai dự án thành phần theo hình thức BOT trên tuyến cao tốc Bắc-Nam là những dự án đầu tiên trong lĩnh vực đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông được tổ chức đấu thầu rộng rãi trong nước, sử dụng phần vốn góp Nhà nước để đánh giá tài chính thương mại, được cập nhật quy định chuyển tiếp của Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công-tư và các nghị định hướng dẫn trong quá trình đàm phán hợp đồng dự án. Các dự án này được triển khai sẽ khắc phục những tồn tại của các dự án BOT trước đây như: Bảo đảm sự lựa chọn cho người sử dụng, mức phí đường bộ được xác định ngay từ đầu sẽ giảm rủi ro cho nhà đầu tư và ngân hàng cung cấp tín dụng.

Bộ GTVT đánh giá, việc tổ chức đàm phán, ký hợp đồng thành công dự án BOT cao tốc, ngoài thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, còn mang ý nghĩa rất lớn trong việc thực hiện chủ trương xã hội hóa đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông, vốn đang gặp nhiều khó khăn trong thời gian vừa qua. Đây cũng là tín hiệu tích cực đối với môi trường đầu tư PPP về lĩnh vực hạ tầng giao thông giai đoạn 2021-2025, đặc biệt, trong điều kiện nguồn vốn ngân sách Nhà nước còn nhiều khó khăn.

Định kiến về BOT đang làm nản lòng các nhà đầu tư

Nước ta đang đặt mục tiêu phấn đấu đến năm 2030 sẽ có khoảng 5.000km đường cao tốc. Hiện nay, mạng lưới đường cao tốc trên cả nước mới đạt gần 1.200km, như vậy, còn khoảng 3.800km nữa cần hoàn thành, đòi hỏi nguồn lực rất lớn, không thể chỉ trông chờ vào ngân sách Nhà nước. Để hiện thực hóa mục tiêu này cần đa dạng nguồn vốn, trong đó, chú trọng huy động xã hội hóa. Nguồn vốn Nhà nước tham gia vào dự án PPP sẽ giúp tăng hiệu quả phương án tài chính, giúp dự án hấp dẫn hơn với nhà đầu tư.

 Đường cao tốc Cầu Giẽ-Ninh Bình thuộc tuyến cao tốc Bắc-Nam. Ảnh: VEC.

Theo Viện Chiến lược và phát triển GTVT, mỗi quốc gia có hướng đi riêng để phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ cao tốc, phù hợp với đặc điểm kinh tế-xã hội. Kinh nghiệm của các nước như: Nhật Bản, Mỹ, Hàn Quốc, Trung Quốc, Australia... cho thấy họ đều chú trọng tìm kiếm nguồn lực tư nhân để đầu tư đường bộ cao tốc. Do đó, Việt Nam cần có những quy định khuyến khích tổ chức, cá nhân tham gia đầu tư vào đường bộ cao tốc nhằm giảm gánh nặng cho ngân sách Nhà nước. Một số kinh nghiệm đối với vấn đề này, trước hết là ban hành quy định về khai thác quỹ đất dành cho kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ. Bên cạnh đó, cần thể chế hóa chính sách đầu tư xây dựng công trình giao thông trong hệ thống pháp luật, bảo đảm tính minh bạch. Có thể nhượng quyền khai thác tài sản kết cấu hạ tầng đường bộ cao tốc để tăng nguồn vốn đầu tư. Tùy vào tính chất và đặc thù của từng dự án có thể nới biên độ tỷ lệ hỗ trợ của ngân sách Nhà nước với mức hơn 50%...

Nhìn nhận nguồn vốn ngân sách Nhà nước hạn chế là thách thức đối với khả năng đáp ứng nhu cầu đầu tư, PGS, TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam cho rằng, cần huy động tối đa nguồn lực cho hạ tầng cơ sở thông qua chính sách xã hội hóa. Nhà nước cần có cơ chế để khuyến khích hơn nữa khu vực tư nhân tham gia. “Phương thức PPP trong đầu tư công trình hạ tầng giao thông có nhiều ưu việt, phát huy được thế mạnh của nhà đầu tư tư nhân trong chuyển giao công nghệ, kỹ năng quản trị, về phía Nhà nước cũng giảm được biên chế nhân sự cho các dịch vụ công, tăng thu ngân sách từ thu thuế của các doanh nghiệp tham gia dự án PPP”, PGS, TS Trần Chủng nhấn mạnh. Tuy nhiên, theo PGS, TS Trần Chủng, cần xóa bỏ những rào cản để phương thức PPP ở Việt Nam thực sự hấp dẫn, trong đó có thể chế, thị trường vốn, sự bình đẳng giữa Nhà nước và nhà đầu tư, minh bạch trong lựa chọn nhà đầu tư... "Cần xóa đi những định kiến về BOT đang làm nản lòng các nhà đầu tư thực sự có tiềm lực", PGS, TS Trần Chủng nói.

Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư ra đời và có hiệu lực từ ngày 1-1-2021 được đánh giá là đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng giúp các dự án phát triển hạ tầng theo phương thức PPP triển khai thuận lợi hơn. Bên cạnh đó, để dự án PPP khả thi còn cần có sự tham gia của các tổ chức tín dụng trong việc cho vay vốn. Bộ GTVT đã kiến nghị Chính phủ có chỉ đạo với hệ thống ngân hàng, đặc biệt là ngân hàng thương mại, hình thành gói tín dụng ưu đãi cho nhà đầu tư hạ tầng giao thông. Cùng với đó, nhà đầu tư cũng nên nghiên cứu phát hành trái phiếu doanh nghiệp để huy động thêm các nguồn vốn khác. Đa dạng hóa nguồn lực là "chìa khóa" giúp hệ thống hạ tầng giao thông nước ta ngày càng đồng bộ, hiện đại, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế-xã hội đất nước.

MẠNH HƯNG