Đừng để sinh viên ra trường “lệch pha” với doanh nghiệp

Khoảng cách từ giảng đường đến thực tế việc làm

Theo Báo cáo tương lai việc làm của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF), đến năm 2030, khoảng 22% số việc làm hiện nay có thể thay đổi; khoảng 170 triệu việc làm mới được tạo ra, trong khi 92 triệu việc làm có thể bị thay thế. Khi AI có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều nhiệm vụ từng được giao cho nhân sự mới vào nghề, việc chỉ trang bị kiến thức chuyên ngành hoặc kỹ năng sử dụng công cụ là chưa đủ. Nếu thiếu năng lực tư duy, giải quyết vấn đề và thích ứng, sinh viên dù được chuẩn bị tốt cho công việc hiện tại vẫn không đủ khả năng đáp ứng yêu cầu mới. Đồng chí Trần Thanh Đạm, Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng, bài toán đặt ra vì thế không chỉ là làm sao để sinh viên tìm được việc làm sau tốt nghiệp mà còn là làm thế nào để họ có thể thực sự đáp ứng công việc, tạo ra giá trị và tiếp tục phát triển trong một thị trường lao động không ngừng biến động.

Sinh viên tìm hiểu thông tin tại Triển lãm Giáo dục và công nghệ giáo dục năm 2026 do Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa tổ chức tại Hà Nội.

Trên thực tế, khoảng cách giữa học và làm là vấn đề nhiều lãnh đạo doanh nghiệp quan tâm khi tuyển dụng. Bà Ngô Thị Ngọc Lan, Giám đốc điều hành Navigos Search cho biết, kỳ vọng của doanh nghiệp đối với sinh viên mới tốt nghiệp, yêu cầu về kinh nghiệm chuyên môn không nhất thiết được đặt lên hàng đầu mà quan trọng là thái độ làm việc cùng khả năng gắn bó, sự bền bỉ và tinh thần chủ động. Các doanh nghiệp rất băn khoăn với việc các bạn trẻ vào làm vài ba bữa đã nghỉ. Có những người chưa kịp học hỏi, chưa làm được bao nhiêu đã rời đi. Khi gặp nhiệm vụ khó hoặc tình huống phát sinh, thay vì kiên trì tìm cách tháo gỡ, một số người lựa chọn bỏ cuộc, chuyển sang nơi làm việc khác.

Khả năng quản trị thời gian của người trẻ cũng là một vấn đề liên quan đến thái độ làm việc. Theo bà Lan, thời gian làm việc bắt đầu từ 8 giờ, nhưng nhân viên thường xuyên đến vào lúc 8 giờ 5 phút, 8 giờ 10 phút, thậm chí 8 giờ 30 phút. Doanh nghiệp có lịch làm việc, lịch họp và những cam kết cần được thực hiện đúng thời hạn. Việc để đồng nghiệp chờ đợi, liên tục đến muộn hoặc không hoàn thành công việc đúng hạn cho thấy người lao động chưa biết tổ chức thời gian và thực hiện những cam kết của mình. Những lý do như thức khuya, làm dự án hay có quá nhiều việc phải giải quyết không thể thay thế cho khả năng sắp xếp công việc một cách hợp lý.

Thực trạng này cũng được phản ánh trong Báo cáo “Nâng tầm nhân lực Việt Nam 2026: Sinh viên ra trường liệu đã sẵn sàng để thành công trong một thế giới đầy cơ hội mới?” do Trường Đại học Anh quốc Việt Nam (BUV) thực hiện vừa được công bố. Dựa trên khảo sát 375 nhà tuyển dụng và 20 cuộc phỏng vấn chuyên sâu, BUV đặt ra một câu hỏi rất đơn giản: Sinh viên mới tốt nghiệp đã được trang bị đầy đủ và sẵn sàng bước vào môi trường làm việc hay chưa? Câu trả lời chiếm đa số là "chưa". Những khoảng trống đáng chú ý liên quan đến tư duy phản biện, giao tiếp, hợp tác, quản lý thời gian và giải quyết vấn đề.

Đổi mới đào tạo đáp ứng nhu cầu thực

AI không còn là câu chuyện của tương lai mà đã hiện diện trong hoạt động nghề nghiệp, làm thay đổi cách con người tiếp cận thông tin, xử lý dữ liệu và thực hiện công việc. Trong bối cảnh đó, thu hẹp khoảng cách giữa giảng đường và thị trường việc làm không thể chỉ bằng cách bổ sung một vài học phần AI.

Giáo sư Rick Bennett, Phó hiệu trưởng kiêm Phó chủ tịch BUV cho rằng: “Điều cần thay đổi sâu hơn là cách thiết kế toàn bộ quá trình học tập. Các trường đại học cần dạy sinh viên sử dụng AI một cách thông minh, có tư duy phản biện và sáng tạo. Câu hỏi không còn đơn giản là có nên sử dụng AI hay không, mà là sử dụng như thế nào để khai thác lợi ích của công nghệ nhưng vẫn giữ được khả năng suy xét độc lập. Đánh giá người học không nên chỉ căn cứ vào sản phẩm cuối cùng mà cần xem xét cả quá trình thực hiện nhiệm vụ”. Ông Rick Bennett đề xuất giữ bằng đại học, nhưng bổ sung giá trị cho tấm bằng bằng một chứng nhận về năng lực nghề nghiệp theo mô hình “Degree plus”.

Bên cạnh đó, TS Lê Quốc Vinh, Phó chủ tịch Hiệp hội Phát triển văn hóa doanh nghiệp Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Truyền thông Lê cho rằng, vai trò của doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo cũng rất quan trọng. “Doanh nghiệp không thể chỉ phê phán nhà trường vì chưa đào tạo được những ứng viên như mình mong muốn. Có những doanh nghiệp chỉ chờ tuyển được những ứng viên giỏi nhất, nhưng không tham gia giúp nhà trường hình thành nguồn nhân lực phù hợp. Vì thế, trong bộ tiêu chí của Hiệp hội Phát triển văn hóa doanh nghiệp Việt Nam có đề cập tới tiêu chí về góp phần vào đào tạo nhân lực”, ông Vinh nói.

Theo Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn, AI không chỉ bổ sung thêm một công cụ cho lớp học. Công nghệ đang làm thay đổi cách con người học tập, làm việc và sáng tạo; vì thế, giáo dục cũng phải thay đổi tương ứng. Sự thay đổi đó không thể chỉ đặt lên vai người học. Người học phải có năng lực tự học, tư duy độc lập và làm việc cùng AI; người thầy phải thay đổi vai trò, biết làm chủ công nghệ để thiết kế, hướng dẫn và truyền cảm hứng; nhà trường phải đổi mới mô hình tổ chức, phương thức dạy học, đánh giá và quản trị. Cả hệ thống giáo dục phải chuyển đổi để không chỉ thích ứng với công nghệ, mà từng bước làm chủ công nghệ, sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm và vì sự phát triển của con người.