Chỉ nhờ có giáo dục, con người mới phát triển nhân cách một cách toàn diện, đủ tri thức, phẩm chất, năng lực đáp ứng với yêu cầu của hội nhập quốc tế. Hai là thỏa mãn khả năng đáp ứng đầy đủ, kịp thời nhu cầu về nhân lực cho phát triển các ngành nghề khác. Đây là tính chất “máy cái” của giáo dục-đào tạo con người cung cấp theo yêu cầu của xã hội. Chỉ có thể đào tạo ra những con người tốt mới tạo ra xã hội tốt.
Trên cơ sở Nghị quyết 29 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu CNH-HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 88/2014/QH13 chỉ rõ: “Đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nhằm tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hòa đức, trí, thể, mỹ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh”. Cụ thể hóa đường lối của Đảng, nghị quyết của Quốc hội, ngày 27-3-2015, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 404/QĐ-TTg phê duyệt Đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông.
Những căn cứ trên là cơ sở pháp lý quan trọng để ngành giáo dục triển khai thực hiện nhiệm vụ đổi mới giáo dục, đồng thời cũng là điểm tựa vững chắc để đội ngũ nhà giáo phát huy tiềm năng cao nhất của mình đáp ứng yêu cầu sự nghiệp “trồng người” trong thời gian tới. Để góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo, theo chúng tôi cần quan tâm một số vấn đề sau.
Một là, quy hoạch một cách khoa học các trường đại học sư phạm trọng điểm để thống nhất chương trình, quy chế, nội dung đào tạo sinh viên sư phạm. Các trường này phải chịu sự giám sát chặt chẽ của Bộ Giáo dục và Đào tạo về tuyển sinh cũng như kế hoạch, nội dung, chương trình giảng dạy, đặc biệt là phục vụ cho nhu cầu đổi mới chương trình và thay sách giáo khoa trong những năm tới. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần có kế hoạch tổng thể về chỉ đạo các đề án, dự án trong giáo dục phổ thông để từng bước tổng kết, rút kinh nghiệm rồi bổ sung vào chương trình đào tạo sinh viên các trường sư phạm. Các trường sư phạm cần làm chặt chẽ hơn nữa khâu tuyển sinh theo tinh thần đặc thù của ngành, nên có sơ tuyển năng khiếu trước khi thi chính thức. Thực tế có giáo viên có tri thức, phẩm chất đạo đức tốt nhưng năng lực sư phạm yếu do dị tật, nói ngọng, nói lắp... nên khó thuyết phục học sinh. Ở một số nước phát triển (như Pháp) còn kiểm tra cả độ vang phát âm của thí sinh vào trường sư phạm. Lượng tuyển sinh căn cứ vào nhu cầu thực tiễn, phù hợp với yêu cầu thực tiễn để tránh lãng phí kinh phí đào tạo của Nhà nước, cũng là tránh lãng phí cho người học (ra trường được làm ngay đúng ngành nghề đào tạo). Các trường sư phạm cần tăng cường hơn nữa đưa chương trình giảng dạy sát thực hơn với cuộc sống, như tăng thời gian thực tập, tăng nội dung, tăng kiểm tra kỹ năng của sinh viên thực tập...
Bộ Giáo dục và Đào tạo tôn vinh các nhà giáo có nhiều cống hiến cho sự nghiệp giáo dục ở các vùng biển, đảo Việt Nam. Ảnh: Minh Anh
Hai là, cần có chính sách thu hút nhân tài vào ngành sư phạm. Chúng ta đã khẳng định nghề giáo là một nghề đặc thù thì đầu vào càng phải đặc thù. Người theo nghiệp dạy học phải tâm huyết, có năng khiếu, giỏi giang, có phẩm chất đạo đức tốt... Cứ kêu gọi chung chung nhưng không có chính sách ưu đãi cụ thể về miễn học phí, tăng học bổng, về việc làm... thì sẽ khó có người tài vào ngành sư phạm. Cứ để tình trạng điểm chuẩn đầu vào của ngành sư phạm bằng điểm sàn thì làm sao có nhà giáo giỏi sau này?
Ba là, cần có chính sách tạo cơ hội bình đẳng cho giáo viên công lập và ngoài công lập. Cũng là giáo viên nhưng hiện nay có sự khu biệt và phân biệt lớn về hai loại hình này ngay trong cái nhìn của nhà giáo, chưa nói đến sự phân biệt sâu sắc hơn bên ngoài xã hội. Giáo viên biên chế thì ổn định nên yên tâm, chuyên môn có yếu cũng không lo lắng, vì đã có “bảo hiểm”. Giáo viên dạy ngoài công lập thì lo đủ thứ. Như vậy là thiếu công bằng. Cần có chính sách linh hoạt và mềm hóa biên chế trong ngành giáo dục để giáo viên giỏi ngoài biên chế vẫn có thể dạy ở trường công, và ngược lại.
Bốn là, sớm có chính sách tiền lương thích hợp để tương xứng với lao động đặc thù của nhà giáo. Xét kỹ tình trạng dạy thêm cũng một phần do nhà giáo cần có thu nhập thêm để trang trải cuộc sống. Nhà giáo ở khu vực thành thị và nông thôn đã khá hơn nhiều về thu nhập, nhưng còn rất nhiều nhà giáo công tác ở miền núi, hải đảo, vùng sâu, vùng xa còn khó khăn. Do vậy, cần có cơ chế, chính sách bảo đảm cho sự công bằng giữa lao động và cống hiến của nhà giáo.
Năm là, bản thân đội ngũ nhà giáo phải tự nỗ lực vươn lên, vì chính sách đổi mới giáo dục có thành công hay không phụ thuộc vào lực lượng nòng cốt này. Cần xác định nhất quán, đội ngũ nhà giáo không chỉ đầu tư thời gian, công sức vào những đợt tập huấn, bồi dưỡng phục vụ đổi mới chương trình, thay sách giáo khoa, mà để hoàn thành tốt trọng trách được giao, mỗi thầy giáo, cô giáo phải chăm lo học tập thường xuyên, học tập suốt đời mới đáp ứng được yêu cầu của cuộc sống biến đổi, phát triển không ngừng và sự sinh sôi, nảy nở của tri thức mới. Còn gì buồn hơn khi người thầy ngày nào, năm nào cũng nói những điều đã cũ. Để thay đổi, tiến bộ chỉ có cách tự học tập, bồi dưỡng, tự mình nâng cao mình. Từ hơn hai nghìn năm trăm năm trước, Khổng Tử đã dạy: “Tiên hành kỳ ngôn, nhi hậu tùng chi” (Muốn dạy người điều gì thì phải làm trước, rồi sau theo việc đã làm mà dạy). Đến thời hiện đại, Các Mác yêu cầu: “Bản thân nhà giáo dục cũng cần phải được giáo dục”. Đó là nhiệm vụ, là phương châm, là mục tiêu phấn đấu và rèn luyện của mỗi thầy giáo, cô giáo.
Trước yêu cầu thực hiện cải cách, đổi mới giáo dục, việc xây dựng được đội ngũ nhà giáo có đủ phẩm chất và năng lực phải là yếu tố then chốt. Bởi đây chính là những người thi công tâm huyết, tận tình, khoa học và chính xác nhất từ sự thiết kế chương trình giáo dục tổng thể, sách giáo khoa và cơ sở vật chất dạy học. Thiết kế có giỏi, có hay đến mấy mà người thi công vụng thì không thể nói là thành công. Đất nước ta đang đẩy mạnh sự nghiệp CNH-HĐH nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh đi lên CNXH, không thể không phát huy ở mức cao nhất nguồn lực con người. Chỉ có giáo dục và đào tạo mới làm tốt nhất nhiệm vụ phát huy vai trò của con người, trong đó vai trò của đội ngũ giáo viên là nhân tố quyết định.
PGS, TS NGUYỄN THANH TÚ
(Tiếp theo và hết)