Trong những hạn chế, yếu kém có việc phát triển thiếu bền vững cả về kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường. Nhiều vấn đề bức xúc nảy sinh, nhất là các vấn đề xã hội và quản lý xã hội chưa được nhận thức đầy đủ và giải quyết có hiệu quả. Trên một số mặt, một số lĩnh vực, một bộ phận nhân dân chưa được thụ hưởng đầy đủ, công bằng thành quả của công cuộc đổi mới...

Bảo đảm an sinh xã hội hướng tới các đối tượng yếu thế khu vực nông thôn là ưu tiên trong chính sách phát triển ở nước ta. Trong buổi thuyết trình mới đây với các đại biểu Quốc hội Việt Nam, Giáo sư Thô-mát Va-lơ-li (Thomas Vallely), Giám đốc Chương trình Việt Nam của Đại học Harvard, Hoa Kỳ, cũng cho rằng: Khi hoạch định chính sách công, người ta thường chú ý tập trung giải quyết các vấn đề của nhóm cư dân yếu thế nhất, dễ bị tổn thương nhất trong xã hội. Thực tiễn Việt Nam cho thấy, các chính sách của Nhà nước cũng đang được thực hiện theo nguyên tắc này.

 Ảnh minh họa: tuyengiao.vn.

Trên thực tế, trong giai đoạn 2011-2015 vừa qua, chúng ta đã thực hiện 16 chương trình mục tiêu quốc gia, chủ yếu tập trung cho khu vực nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Các chương trình này đã góp phần đáng kể trong việc thực hiện các Mục tiêu Thiên niên kỷ (MDGs) mà Việt Nam đã cam kết với cộng đồng quốc tế và đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng tích cực đến công cuộc xóa đói, giảm nghèo. Nhờ đó mà tỷ lệ hộ nghèo cả nước đã giảm bình quân 2%/năm, xuống còn dưới 5% năm 2015, tỷ lệ hộ nghèo ở các huyện nghèo bình quân giảm hơn 5%/năm theo chuẩn nghèo của giai đoạn 2011-2015, số hộ thoát nghèo đạt khoảng 15-20%, thu nhập bình quân của hộ nghèo tăng khoảng 15%.

Chỉ tính riêng nguồn lực huy động của toàn xã hội cho Chương trình Mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn này là khoảng 851.854 tỷ đồng. Các chương trình mục tiêu quốc gia đã tạo cơ hội và điều kiện để người nghèo tiếp cận với các dịch vụ xã hội cơ bản, nâng cao dân trí, tạo việc làm và nâng cao chất lượng nguồn lao động. Hệ thống cơ sở hạ tầng thiết yếu ở vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn được tăng cường đã tạo đà cho phát triển kinh tế-xã hội và thụ hưởng trực tiếp của người dân. Đến nay, tỷ lệ người dân nông thôn được sử dụng nước hợp vệ sinh đã đạt khoảng 86%, tỷ lệ số hộ gia đình ở nông thôn có nhà tiêu hợp vệ sinh đạt 65%, tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em giảm xuống còn 14,5%. Tất cả 63 tỉnh, thành phố đạt chuẩn phổ cập giáo dục tiểu học mức 1 và đạt chuẩn phổ cập giáo dục trung học cơ sở. Số lao động được tạo việc làm thông qua quỹ quốc gia về việc làm ước đạt hơn 552 nghìn người. Đây là bước cải thiện đáng kể về chất lượng sống cho cư dân nông thôn và cũng là kết quả tổng hợp của các chương trình mục tiêu quốc gia khác thực hiện lồng ghép trên địa bàn nông thôn như: Nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn; ứng phó với biến đổi khí hậu; y tế; giáo dục, đào tạo; việc làm; khắc phục ô nhiễm môi trường làng nghề; đưa thông tin về cơ sở…

Tuy nhiên, kết quả giảm nghèo chưa thật vững chắc, chênh lệch giàu-nghèo giữa các vùng, nhóm dân cư chậm được thu hẹp, nhất là khu vực miền núi phía Bắc và Tây Nguyên. Mặc dù tỷ lệ nghèo đã giảm nhanh ở các huyện nghèo, xã đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nhưng nhiều nơi tỷ lệ nghèo vẫn còn hơn 50%, cá biệt còn hơn 60-70%...

Thực hiện Chương trình Mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới, trong 5 năm qua, cả nước đã triển khai xây dựng hơn 5.000 công trình với khoảng 70.000km đường giao thông nông thôn; xây dựng, sửa chữa, nâng cấp hơn 3.000 công trình thủy lợi. Nhiều địa phương thực hiện dồn điền, đổi thửa, thiết kế lại hệ thống giao thông, thủy lợi, chuẩn bị điều kiện đẩy nhanh quá trình đưa cơ giới hóa vào đồng ruộng. Các mô hình “Cánh đồng mẫu lớn”, các mô hình về trồng trọt, về chăn nuôi, liên kết sản xuất kinh doanh có hiệu quả, phù hợp với điều kiện thực tế của từng vùng miền, từng bước tham gia chuỗi giá trị sản xuất nông nghiệp bền vững, giúp người dân tăng thu nhập, cải thiện đời sống thông qua tăng năng suất lao động.

Đại hội XII của Đảng xác định: Trong xây dựng và thực hiện các chính sách phát triển kinh tế- xã hội, quan tâm thích đáng đến các tầng lớp, bộ phận yếu thế trong xã hội, đồng bào các dân tộc thiểu số ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, khắc phục xu hướng gia tăng phân hóa giàu-nghèo, bảo đảm sự ổn định và phát triển xã hội bền vững. Cùng với đó, thực hiện các giải pháp, chính sách và quản lý để khắc phục từng bước sự mất cân đối về phát triển đối với từng lĩnh vực, từng vùng, bảo đảm sự hài hòa cả trong phát triển, hưởng thụ; kịp thời kiểm soát và xử lý các rủi ro, mâu thuẫn, xung đột xã hội...

Trong 5 năm tới, căn cứ Chiến lược phát triển kinh tế-xã hội 2011-2020 và định hướng mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế-xã hội giai đoạn 2016-2020, trên cơ sở đánh giá các mặt được và những vấn đề tồn tại, hạn chế trong thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia hiện nay, nhằm tập trung nguồn lực giải quyết những vấn đề bức xúc nhất của xã hội, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XIII vừa qua đã quyết định triển khai Chương trình Mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới và Chương trình Mục tiêu quốc gia Giảm nghèo bền vững, lồng ghép hầu hết các nhiệm vụ của các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn trước, nhưng tập trung chủ yếu cho nông thôn và nông dân.

Chương trình Mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới tập trung xây dựng nông thôn với kết cấu hạ tầng kinh tế-xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, bình đẳng, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Chương trình Mục tiêu quốc gia Giảm nghèo bền vững hướng tới thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững, hạn chế tái nghèo; góp phần quan trọng thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế, đảm bảo an sinh xã hội, cải thiện đời sống, tăng thu nhập của người dân, đặc biệt là ở các địa bàn nghèo; tạo điều kiện cho người nghèo, hộ nghèo tại các địa bàn nghèo tiếp cận một cách tốt nhất các dịch vụ xã hội cơ bản, góp phần giảm số hộ nghèo bình quân cả nước từ 1,3 đến 1,5%/năm theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2016-2020, trong đó số hộ nghèo trên địa bàn các huyện, xã nghèo giảm bình quân hơn 4%/năm.

Tuy cân đối ngân sách Nhà nước còn nhiều khó khăn, nhưng tổng nguồn lực từ ngân sách Nhà nước được bố trí tăng gần 6 lần so với giai đoạn trước, trong đó hơn 193 nghìn tỷ đồng dành cho Chương trình Mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới và hơn 46 nghìn tỷ đồng cho Chương trình Mục tiêu quốc gia Giảm nghèo bền vững. Nguồn vốn từ ngân sách sẽ ưu tiên đầu tư cho huyện nghèo, xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang ven biển và hải đảo; xã đặc biệt khó khăn vùng dân tộc và miền núi, xã biên giới, xã an toàn khu và thôn, bản đặc biệt khó khăn; chủ yếu là hỗ trợ đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, hỗ trợ sản xuất, tăng thu nhập, đa dạng hóa sinh kế, giảm nghèo dựa vào cộng đồng, nhân rộng mô hình giảm nghèo bền vững, kể cả hỗ trợ cho lao động thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ đồng bào dân tộc thiểu số đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài.

Nông thôn luôn là hậu phương vững chắc của cách mạng Việt Nam, kể cả trong các giai đoạn đấu tranh giải phóng và xây dựng đất nước. Để đẩy mạnh thực hiện các đột phá chiến lược, cơ cấu lại nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, hiệu quả, năng lực cạnh tranh thì nông nghiệp, nông dân và nông thôn đóng vai trò hết sức quan trọng. Do đó, hai Chương trình Mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới và Giảm nghèo bền vững chính là sự lựa chọn mục tiêu và hành động ưu tiên đúng đắn nhất, nhằm từng bước giải quyết các tác động của quá trình tái cơ cấu đến ổn định và công bằng xã hội, đưa nước ta phát triển bền vững, chủ động hội nhập sâu, rộng vào nền kinh tế khu vực và thế giới theo những cam kết thương mại tự do song phương và đa phương đã được ký kết.

Từ chính sách đúng đắn tới hành động thực tiễn là cả một quãng đường vận động. 5 năm tới là giai đoạn phát triển mới của đất nước với những thách thức và cơ hội đan xen. Tin tưởng rằng, với quyết tâm của toàn hệ thống chính trị và sự đồng lòng, tin tưởng của người dân, chúng ta sẽ thực hiện được mục tiêu ghi trong Văn kiện Đại hội XII của Đảng là phấn đấu đến năm 2020, có khoảng 50% số xã đạt chuẩn nông thôn mới.

Tiến sĩ  TRẦN VĂN (Phó chủ nhiệm Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội)