Vùng Cảnh sát biển 4: Phòng, chống IUU "từ bờ ra biển" - Bài 2: Thiết lập “lưới chặn hai tầng”

Phá vỡ sức ì nhận thức

Tại cảng cá Tắc Cậu (An Giang), giữa tiếng máy nổ rầm rì và mùi mặn mòi của biển cả, không gian tư pháp hiện lên uy nghiêm với đầy đủ hội đồng xét xử, kiểm sát viên và luật sư. Sự hiện diện của vành móng ngựa và chiếc còng số 8 giữa bối cảnh sinh hoạt đời thường của ngư dân tạo nên sự tương phản mạnh mẽ. Đây là sân khấu của “Phiên tòa giả định” do Vùng CSB 4 phối hợp với Tòa án Quân sự Quân khu 9 thực hiện. Diễn biến phiên tòa theo đúng trình tự tố tụng hình sự chặt chẽ, nghiêm minh. Tình huống xét xử dựa vào chuyện có thật về một chủ tàu vì lợi nhuận đã tổ chức đưa phương tiện vượt ranh giới biển. Những tình tiết được mổ xẻ từ khâu tắt thiết bị giám sát hành trình (VMS), trốn tránh trạm kiểm soát cho đến khi bị bắt giữ. Và phần kết là thứ tạo ra dư chấn mạnh mẽ nhất: Mức án tù giam 7-15 năm, tịch thu toàn bộ phương tiện trị giá hàng chục tỷ đồng.

Những câu hỏi lan truyền giữa những người có mặt tại phiên tòa: “Từ 7 đến 15 năm tù có thật không?”; “Tịch thu tàu hàng chục tỷ đồng thật à?”... là “liệu pháp sốc” mà phiên tòa mang lại, giúp ngư dân nhận thức rõ hậu quả của hành vi phạm tội có tổ chức. “Trước giờ chỉ nghe nói vi phạm sẽ bị xử lý, cũng nghĩ đơn giản là xử phạt hành chính, may mắn có được mẻ cá lớn thì vẫn gọi là có lời. Nay “tai nghe, mắt thấy” mới hiểu hết hậu quả nặng nề. Chắc chắn không ai dám vi phạm, không ai dám đánh đổi lợi nhuận với tù tội”, ông Nguyễn Văn Chung, ngư dân xã Bình An, tỉnh An Giang, bộc bạch.

Quang cảnh phiên tòa giả định do Vùng Cảnh sát biển 4 phối hợp với Tòa án Quân sự Quân khu 9 tổ chức. Ảnh: THANH HÀ

Phân tích nguyên nhân gốc rễ của các hành vi vi phạm IUU, chúng ta thấy rõ đó không hoàn toàn là sự thách thức pháp luật một cách có chủ đích, mà phần lớn bắt nguồn từ sức ì nhận thức của con người. Với một bộ phận ngư dân, viễn cảnh về một mẻ cá đầy ắp ở vùng biển nước ngoài luôn hiện hữu, sống động. Trong khi đó, họ lại cho rằng nguy cơ bị bắt giữ, xử lý là rất thấp. Vì thế, những phương thức phổ biến trong tuyên truyền, giáo dục không thể tạo ra xung chấn tâm lý. Phiên tòa giả định sẽ “đánh sâu”, “đánh thẳng” vào “điểm mù” này. Đại tá Nguyễn Văn Tranh, Phó tư lệnh Pháp luật Vùng CSB 4 chia sẻ: “Đến thời điểm hiện tại, chúng tôi đã tổ chức được hàng chục phiên tòa giả định ở hầu hết địa phương ven biển vùng Đồng bằng sông Cửu Long, thu hút hơn 3.000 lượt người tham dự. Điểm cốt lõi của công tác tuyên truyền trong giai đoạn này là phải phá vỡ tâm lý chủ quan về may rủi; phải làm cho ngư dân hiểu sâu sắc rằng, vi phạm IUU không còn là câu chuyện đóng phạt hành chính rồi thôi, mà là phạm tội hình sự. Khi họ thấy rõ cái giá phải trả quá đắt, “kháng thể” tuân thủ pháp luật sẽ tự động được sinh ra”.

Dựng “hàng rào” trên biển

Thực tế cho thấy, nhận thức dù có sâu sắc đến đâu cũng dễ dàng bị lu mờ trước sức cám dỗ lớn nếu thiếu vắng sự giám sát. Tại vùng biển giáp ranh Việt Nam-Thái Lan-Malaysia, một "hàng rào" trên biển mang tên Sở chỉ huy phía trước được thiết lập để chỉ huy, điều hành, phối hợp giữa các lực lượng: CSB, Kiểm ngư, Dân quân thường trực trong nghiệp vụ chống IUU. Mục tiêu của Sở chỉ huy phía trước là không để bất kỳ một tàu cá Việt Nam nào vi phạm vùng biển nước ngoài.

Tại đây, các màn hình ra đa chớp sáng liên tục, kết nối dữ liệu AIS và VMS của hàng nghìn phương tiện, đồng thời liên thông, kết nối 24/24 giờ với Trung tâm Sở chỉ huy Vùng CSB 4 và dữ liệu tàu cá của Cục Thủy sản và Kiểm ngư. Khi hệ thống phát hiện một chấm sáng có quỹ đạo di chuyển bất thường, một quy trình can thiệp lập tức được kích hoạt. Qua hệ thống liên lạc vô tuyến điện (ICOM), tiếng gọi của lực lượng thực thi pháp luật vang lên đanh thép: “Tàu cá mang biển kiểm soát... chú ý. Tọa độ của các anh đã sát đường ranh giới. Yêu cầu thuyền trưởng quay về vùng biển Việt Nam ngay lập tức”. Cùng với đó, Sở chỉ huy thường xuyên Vùng CSB 4 sẽ có chỉ đạo liên tục, kịp thời ra thực địa để xử lý, đồng thời Trung tâm Sở chỉ huy sẽ lập tức gọi điện thông báo cho địa phương, chủ tàu cá yêu cầu kêu gọi tàu cá trên thực địa chấp hành nghiêm pháp luật.

Đại úy Lê Đức Nhân, Thuyền trưởng Tàu CSB 4035 nhấn mạnh: “Ở khu vực giáp ranh, ranh giới giữa hợp pháp và bất hợp pháp mong manh như một con sóng. Một phút lơi lỏng là có thể bỏ lọt mục tiêu. Yêu cầu đặt ra là khả năng “đọc vị” được ý đồ của tàu cá khi họ mới nhen nhóm ý định tiếp cận đường ranh giới”.

Việc thiết lập kỷ cương, không thỏa hiệp với vi phạm IUU không phải là làm khó ngư dân, mà thực chất là bài toán bảo vệ sinh kế lâu dài cho ngư dân. Nếu Việt Nam không thể gỡ “thẻ vàng”, hoặc tệ hơn là bị phạt “thẻ đỏ”, gần 1 tỷ USD giá trị xuất khẩu thủy sản sang Liên minh châu Âu (EU) sẽ bị xóa sổ. Hàng triệu ngư dân sẽ rơi vào cảnh nợ nần vì không có đầu ra cho sản phẩm. Do đó, sự hiện diện và xử lý nghiêm minh của lực lượng CSB chính là “thuốc đắng dã tật” để bảo vệ và phát triển ngành thủy sản. Trung tá Trần Trung Kiên, Chỉ huy trưởng Sở chỉ huy phía trước đúc kết: “Thành công lớn nhất của chúng tôi không phải là bắt được bao nhiêu tàu, mà là cứu được bao nhiêu tàu trước ranh giới sai phạm. Những lời cảnh báo ấy chính là tấm lá chắn bảo vệ nghề cá, bảo vệ tài sản cho ngư dân, đồng thời bảo vệ uy tín quốc gia”.

Theo số liệu từ hội nghị giữa tháng 4-2026, tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài từ năm 2017 đến nay đã giảm đáng kể. Đặc biệt, từ năm 2024 đến ngày 15-4-2026, số tàu cá bị nước ngoài bắt giữ chỉ còn 101 tàu. Đáng chú ý nhất là nhận định từ đoàn thanh tra của EC sau đợt kiểm tra lần thứ 5 (tháng 3-2026). Họ ghi nhận sự tiến bộ vượt bậc của Việt Nam trong việc xử lý tàu cá vi phạm, đặc biệt là sự quyết liệt của các lực lượng chức năng tại vùng biển Tây Nam. Điều này không chỉ là tín hiệu ngoại giao tích cực, mà là bằng chứng cho thấy ý thức pháp luật của ngư dân đã bắt đầu có sự chuyển dịch từ thói quen sang tuân thủ. Chứng kiến những đổi thay này, ngư dân Nguyễn Văn Vũ tâm sự: “Hiểu luật rồi, thấy người vi phạm phải đi tù rồi, giờ không ai dám liều lĩnh. Làm đúng luật thì nghề biển mới còn đường sống”. Khi lợi ích ngắn hạn nhìn về lợi ích lâu dài, đó là lúc “thẻ vàng” IUU bắt đầu chuyển dần sang sắc “xanh” của sự bền vững.

Tuy nhiên, để sự thay đổi này mang tính vững chắc, chúng ta cần một “hàng rào mềm” được xây dựng trong lòng thế hệ tương lai. Chiến lược chống IUU của Vùng CSB 4 hiện nay không chỉ dừng lại ở mũi tàu hay vành móng ngựa, mà đã bắt đầu được gieo mầm ngay từ ghế nhà trường-nơi những chủ nhân tương lai sẽ định nghĩa lại văn hóa biển Việt Nam.

(còn nữa)