QĐND - Hơn 6 năm trước, một lần về quê, tôi được đến dự một đám giỗ đặc biệt. Đó là đám giỗ của cụ Giáo nổi tiếng cả vùng, có họ với vợ tôi, mất trước đó đã 10 năm. Trước khi qua đời, ông cụ để lại một chiếc hộp khóa kín, dặn con cháu chờ đúng ngày giỗ lần thứ 10 của mình mới được mở ra. Và hôm nay là đúng cái ngày cả họ mong chờ ấy...

Nhà báo Kim Quốc Hoa (đứng giữa) với các CTV tích cực năm 2011 của Báo Người cao tuổi Việt Nam.

Sinh thời, cụ Giáo là người nổi tiếng trong vùng, vì là một nhà giáo có lối sống khá phong lưu. Đám giỗ lần này của cụ thật đông, bởi chỉ riêng con cháu trong nhà đã ngót chục mâm. Quê tôi có tục lệ ăn cỗ rất sớm, mới 9 giờ đã bắt đầu. Thường ăn xong thì mỗi người “lấy phần” một túi nhỏ, rồi mang về ngay cho người ở nhà. Nhưng hôm đó, ăn cỗ xong ai cũng nán lại, để chờ đợi một sự kiện quan trọng: Cùng chứng kiến việc con cháu họ Vũ sẽ tiến hành mở cái tráp sơn son thếp vàng mà cụ Giáo để lại. Nghe nói hồi đó, cụ Giáo đã kỳ công thuê thợ mộc khéo tay nhất vùng làm nó mất nhiều ngày trời. Đặc biệt hơn, cái tráp có 2 ổ khóa, một do người con cả giữ, còn một do người vợ trẻ giữ. Người vợ trẻ của cụ Giáo kém chồng tới gần 30 tuổi. Sau ngày cụ mất, bà mang theo con gái và nỗi buồn ra nước ngoài định cư. Đúng 10 năm rồi, bà mới có dịp trở lại Việt Nam, mang theo chiếc chìa khóa thứ hai...

Phút giây quan trọng đã đến, cả hai chiếc chìa khóa được tra vào ổ mở ra, lộ diện một gói lụa đỏ. Bên trong những lần vải lụa được bao gói cẩn trọng chỉ có một chiếc băng cassette cũ đã bị hư hại vì ẩm mốc và một bức thư của cụ Giáo, chữ viết nắn nót dài 2 trang giấy học trò... Người con trưởng xem qua rồi kêu to: “Mời tất cả con, cháu, chắt, nội, ngoại trong nhà đến quỳ lại trước bàn thờ, để nghe tôi đọc “di chúc” của ông cụ”. Rồi ông hắng giọng đọc to:

Gửi các con, cháu, chắt yêu quý của ta! Ta viết thư này cho các con, cháu, chắt, chút, chít... của ta đọc, khi ta vừa bước vào tuổi 70. Dù sức khỏe còn rất tốt, đầu óc còn cực kỳ minh mẫn, nhưng ta biết rồi mình sẽ đi gặp tổ tiên vào một ngày nào đó. Sinh có hạn, tử bất kỳ ai mà tránh được quy luật muôn đời của tạo hóa. Sợ hãi, hay trốn tránh cái chết, đều là sự tự lừa dối chính mình... Cách tốt nhất, theo ta là đối diện, chủ động chấp nhận nó. Bởi thế, ta viết sẵn những dòng này, chúng đều được chắt lọc ra từ trái tim và tâm hồn mình và tự thấy lòng thanh thản vô cùng.

Khi những người thân yêu của ta được nghe những lời này, thì ta đã không còn trên cõi đời này nữa. Nhưng hãy tin rằng ta vẫn ở quanh đây, rất gần con, cháu... luôn thấu hiểu từng nỗi buồn vui và dõi theo từng bước trưởng thành của mỗi người...

Tiếp đó, cụ Giáo viết những dòng nhìn lại cuộc đời mình, những chiêm nghiệm về đạo làm Người là những điều về nhân tình thế thái, tiếp đến là vài lời nói riêng với vợ và con trai cả. Cuối thư, Cụ viết:

 Ai đó nói rằng đã cao tuổi rồi thì nên sống vui khỏe, chết nhanh, ít của để dành và nhiều người thương tiếc. Ta không có tiền bạc, của cải để lại cho các con cháu, mà chỉ có mấy câu tâm huyết diễn ca thế này: Con cháu họ Vũ chúng mình / Hãy lấy nhân ái nghĩa tình làm sang / Trẻ thì chăm học, chăm làm / Già không ham hố bạc vàng mà quên / Tự mình lao động đi lên / Danh dự, đạo đức đặt trên tiền tài / Sinh con không kể gái trai /Tự hào gia tộc ai ai cũng làm / Họ Vũ muôn đời vẻ vang... Tái bút: Thư này, chỉ do tnh trưởng, cháu đích tôn, hoặc trưởng tộc mới có quyền đọc cho mọi người cùng nghe, mỗi năm một lần, trong ngày giỗ của ta.

Vậy là 6 năm qua, gia tộc họ Vũ ở đây đã có thêm một tục lệ tốt đẹp: Cứ đến ngày giỗ của cụ Giáo, con cháu lại tập trung đông đủ, thắp hương và nghe đọc di chúc của cụ; rồi ông trưởng họ đứng lên phát biểu, ôn lại công lao sự nghiệp của người đã khuất, động viên con cháu sống tốt hơn…

Tôi đã kể lại câu chuyện trên với nhà báo Kim Quốc Hoa Tổng biên tập Báo Người cao tuổi Việt Nam và đề xuất việc tổ chức cuộc thi viết “Gửi lại mai sau”. ông Kim Quốc Hoa đã ủng hộ ý tưởng này. Sau một thời gian chuẩn bị, cuộc thi viết thư “Gửi lại mai sau -2012” của Báo Người cao tuổi Việt Nam được công bố; với mục đích ghi lại những kỷ niệm trong quá khứ để lại cho thế hệ sau; đồng thời ca ngợi cái tốt, cái thiện và nhân văn; tạo thêm một hoạt động và “sân chơi” bổ ích cho người cao tuổi. Cuộc thi cũng nhằm góp phần giữ gìn và tôn vinh kho tàng kinh nghiệm, xây dựng niềm tự hào về truyền thống gia đình và dòng họ; đồng thời, cung cấp những bài học về cuộc đời của những người đi trước, để thế hệ con cháu mai sau sống tốt hơn và sống đẹp hơn.

Cuộc thi chấp nhận mọi đề tài, nội dung: Quê hương, đất nước, con người; những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc ta xưa và nay; tình yêu thiên nhiên, đôi lứa; tình cảm gia đình, quan hệ giữa ông bà, cha mẹ và con cháu… Mọi công dân Việt Nam và người Việt Nam đang định cư ở nước ngoài, không phân biệt tuổi tác, tôn giáo, nghề nghiệp… đều có thể dự thi. Ngoài tác phẩm dự thi, các tác giả có thể gửi thêm ảnh chân dung, tóm tắt tiểu sử người gửi thư... Báo Người cao tuổi Việt Nam bắt đầu nhận bài từ ngày 1-3-2012 và kết thúc vào 31-12-2012. Các tác phẩm xuất sắc nhất sẽ được lần lượt giới thiệu trên Báo Người cao tuổi Việt Nam.

Nhà thơ Đặng Vương Hưng