Lấy truyền thuyết, thần thoại để nói chuyện đời thực là mô tuýp quen thuộc của kho tàng chuyện kể dân gian Việt Nam. Nhưng cũng có nhiều trường hợp, con người thực đã được truyền thuyết hóa để nêu gương đời. Bà Lê Thị Răm, thứ phi của Nguyễn Ánh (Thứ phi Hoàng Phi Yến) ở thế kỷ 18 là một người như vậy. Bà là hiện thân của mẫu hình phụ nữ trung trinh tiết liệt thời xưa, được dân gian bồi đắp nhiều tình tiết mang tính truyền thuyết thành một giai thoại để đời...

Miếu Bà tọa lạc dưới chân núi Thánh Giá

CHUYỆN KỂ TỪ MIẾU BÀ

Đỉnh núi Thánh Giá cao gần 600m so với mặt nước biển, được coi là “nóc nhà” của Côn Đảo. An Sơn Miếu (Miếu Bà) thờ Thứ phi Phi Yến nằm ở một vị trí cực đẹp sát chân núi. Miếu tựa lưng vào sườn núi, phía trước là con đường dẫn ra hai cái ao sen nước trong như gương. Xa hơn là bờ biển uốn lượn hình cánh cung với những bãi cát tuyệt đẹp, một điểm đến hấp dẫn của du lịch. Ngôi miếu thờ Thứ phi được lập từ cả trăm năm trước, ngay sau khi bà từ trần. Trải qua nhiều thăng trầm, biến cố, công trình đã được trùng tu, sửa chữa nhiều lần nhưng vẫn giữ nguyên vị trí và dáng vẻ ban đầu. Miếu thờ Thứ phi Phi Yến có quy mô lớn hơn bất cứ một ngôi miếu nào ở đất liền, tương đương với một ngôi đền hoặc ngôi chùa. Vì thế, di tích này còn được người dân Côn Đảo gọi bằng những cái tên khác: Đền thờ Bà hay Chùa Bà. Về kiến trúc, công trình vừa mang dáng dấp của một ngôi đền, vừa gần với ngôi chùa. Điều này một phần lý giải, Thứ phi Phi Yến trong đời sống tinh thần của người dân Côn Đảo vừa như một vị Thành Hoàng Làng, vừa như một vị Quan âm Bồ Tát. Vị trí trang trọng nhất trong ngôi miếu là nơi đặt bức tượng bà Thứ phi. Tượng mang hình dáng của một đức bà Quan âm, gương mặt đượm buồn, thần thái toát lên vẻ thanh cao, thánh thiện.

Ông Nguyễn Văn Chước, người quản lý Di tích An Sơn Miếu từ năm 1975 đến nay cho hay: Bức tượng bà Thứ phi là do người dân tưởng tượng ra mà chế tác nên. Cho đến nay, chưa có tài liệu nào đề cập đến ngày tháng năm sinh và quê quán của bà Lê Thị Răm. Thân thế của bà được sử sách nhắc đến từ khi bà bị Nguyễn Ánh đưa ra Côn Đảo. Câu chuyện này được kể lại như sau:

Vào năm 1783, Nguyễn Ánh bị Nghĩa quân Tây Sơn truy đuổi, đến đường cùng đã phải vượt biển ra Côn Đảo lánh nạn, đem theo gia đình và các thuộc hạ thân tín. Tại đây, Nguyễn Ánh có ý định cho người liên hệ với Pháp để cầu viện đánh lại Tây Sơn. Thứ phi Hoàng Phi Yến khuyên can chồng: Việc đối phó với Tây Sơn là chuyện trong nhà. Chúa Công không nên cầu cạnh ngoại bang. Nếu có thắng được Tây Sơn cũng chẳng vẻ vang gì mà không khéo còn rước họa cho xã tắc về sau. Cho rằng Thứ phi có ý thông đồng với Tây Sơn để hại mình, Nguyễn Ánh nổi giận sai binh lính nhốt bà vào một hang đá trên một hòn đảo hoang, nằm ở phía tây nam của đảo chính. Trên đường đào tẩu, con trai của Thứ phi Phi Yến và Nguyễn Ánh là Hoàng tử Cải (Hoàng tử Hội An) khóc lóc đòi mẹ, đã bị Nguyễn Ánh ném xuống biển. Xác trôi dạt vào làng Cỏ Ống, được dân làng vớt, đem chôn và lập miếu thờ (ngày nay miếu và mộ Hoàng tử Cải vẫn còn tại làng Cỏ Ống). Bị giam trong hang tối, Thứ phi đã được một con vượn bạch hái trái cây rừng và lấy nước suối nuôi sống, sau đó được một con cọp đen cõng ra khỏi hang đưa về làng Cỏ Ống, nơi có mộ Hoàng tử Cải. Vào ngày rằm tháng 10 âm lịch hằng năm, người dân Côn Đảo tổ chức lễ tế tại làng An Hải và thường đón bà Phi Yến về dự. Kỳ Lễ tế năm 1785, theo thông lệ, bà Phi Yến được dân làng rước về. Là một người đàn bà sắc nước hương trời, bà Phi Yến lọt vào “tầm ngắm” của không ít kẻ đàn ông háo sắc. Đêm hôm đó, bà đã bị một tên đồ tể người làng An Hải tên là Biện Thi lẻn vào phòng riêng toan cưỡng bức. Bà đã cự tuyệt và tự tử để giữ vẹn danh tiết. Cảm phục tấm gương trung trinh tiết liệt của bà, dân làng lập miếu thờ.

Vào năm 1861, thực dân Pháp chiếm Côn Đảo, thiết lập nhà tù và di chuyển dân trên đảo về đất liền. Ngôi miếu không được trông coi, bảo vệ nên đã bị hư hại. Năm 1958, chính quyền Sài Gòn chuyển địa danh Côn Đảo trở thành tỉnh Côn Sơn. Ông Nguyễn Kim Sáu, Trưởng ty Ngân khố Côn Sơn, một người có tư tưởng tín ngưỡng, trọng đức, sau khi tường tận chuyện đời Thứ phi đã đề nghị trích quỹ phúc lợi của tỉnh, sử dụng sức lao động khổ sai của tù nhân để xây dựng lại Miếu Bà. Dù đã qua nhiều lần tu sửa nhưng hiện tại ngôi miếu (cũng có thể coi như một ngôi đền, ngôi chùa) vẫn giữ nguyên kiến trúc cũ.

Con đường phía trước dẫn ra bãi biển tuyệt đẹp

GIÁ TRỊ TÍN NGƯỠNG VÀ GÓC NHÌN HIỆN TẠI

Ông Đoàn Hữu Hoàng Minh, cán bộ Ban quản lý Di tích Côn Đảo (đã nghỉ hưu) là một chuyên gia về văn hóa Côn Đảo, người được coi như một nhà “Côn Đảo học”, cho hay: Văn hóa Côn Đảo là sự hội tụ những giá trị từ các vùng, miền ở đất liền, nơi dung hòa các giáo lý tôn giáo, tạo nên bản sắc riêng của vùng đất thiêng. Nếu như hệ thống di tích: Nhà tù Côn Đảo, Nghĩa trang Hàng Dương... có giá trị đặc biệt to lớn về lịch sử cách mạng, thì Miếu Bà là di tích văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu nhất của người dân xứ đảo. Nghi thức tín ngưỡng ở Miếu Bà là sự hòa quyện, đan xen giữa Phật giáo và Nho giáo. Hằng tháng vào ngày rằm, mồng một âm lịch, người dân địa phương và người đi biển thường đến viếng Bà để cầu sự may mắn, bình yên.

Trước đây, việc tổ chức giỗ bà Phi Yến là hoạt động tự phát của người dân. Vào ngày giỗ, dân làng tổ chức ăn chay theo nghi thức Phật giáo. Những năm gần đây, ngày giỗ bà Phi Yến trở thành một lễ hội văn hóa lớn trong năm, được Ủy ban MTTQ và ngành văn hóa địa phương phối hợp với Ban quản lý Di tích Côn Đảo và người dân tổ chức, thu hút hàng ngàn du khách từ đất liền và là một trong những sự kiện xúc tiến du lịch lớn của Côn Đảo trong năm.

Theo lô-gích tư duy thông thường của người Việt thì vợ chồng là mối quan hệ rất thiêng liêng. Khi chồng là kẻ bị người đời lên án thì vợ khó bề được yêu quý. Nhưng bà Thứ phi trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân Côn Đảo thì lại không tuân theo lô-gích ấy. Chuyện bà Thứ phi được con vượn bạch và cọp đen nuôi nấng, cứu sống là những chi tiết mang tính truyền thuyết. Nó được hình thành và hoàn thiện thông qua sự truyền khẩu từ thế hệ này qua thế hệ khác, phản ánh sinh động triết lý sống của người dân Côn Đảo, đó là sự trọng nghĩa tình, qua đó gián tiếp lên án sự nhẫn tâm đến tàn độc của Nguyễn Ánh. Lời khuyên của Thứ phi với Nguyễn Ánh được lưu truyền như một giá trị, phản ánh ý chí yêu nước, cự tuyệt với ngoại bang của người dân Côn Đảo. - “Xét từ góc nhìn hiện tại, ta thấy rõ tư tưởng tiến bộ và tầm nhìn của bà Thứ phi. Nhưng trên hết, khi nhắc đến Thứ phi Hoàng Phi Yến, đó là một mẫu hình của người phụ nữ đặt danh tiết, phẩm hạnh lên trên hết. Đức tính cao đẹp ấy của bà trở thành một biểu tượng về phẩm hạnh của người phụ nữ Việt Nam, một giá trị văn hóa linh thiêng neo giữa biển trời Côn Đảo. Người dân ăn chay trong Lễ tế (đồng thời là ngày giỗ của bà) chính là để thể hiện lòng tín ngưỡng đối với sự thanh cao trong phẩm giá của bà. Điều này mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc.” - Chuyên gia Đoàn Hữu Hoàng Minh nói.

Chuyện đời (đúng hơn là quãng cuối đời) của Thứ phi Hoàng Phi Yến đã trở thành một truyền thuyết dân gian, khẳng định sức sống bất chấp quy luật thời gian. Có một số tư liệu cho rằng, truyền thuyết ấy là khởi nguồn của câu ca dao Gió đưa cây cải về trời/ Rau răm ở lại chịu đời đắng cay. Căn cứ để đưa ra nhận định này là “Cải”, “Răm” trong câu ca dao không chỉ là hai loài rau, mà là tên của hai nhân vật trong truyền thuyết. Mặt khác, câu ca dao đã lột tả tâm trạng chia lìa đau đớn và bi kịch của tình mẫu tử, phu thê. Khi Hoàng tử Cải bị cha ném xuống biển, cũng đồng thời là lúc bà Thứ phi bước vào đoạn trường đầy cay đắng. Một số bậc cao niên ở Côn Đảo thì cho rằng, việc bà Phi Yến được cứu sống là do một số cận thần của Nguyễn Ánh, vì thương bà nên đã bí mật đưa bà ra khỏi hang. Chi tiết vượn bạch và cọp đen được dân gian đưa vào mang ý nghĩa giáo dục, rằng, một con người trung trinh tiết liệt như bà, đến những con vật, mãnh thú còn động lòng trắc ẩn, huống hồ con người.

Giá trị của các truyền thuyết, trong đó truyền thuyết về Thứ phi Hoàng Phi Yến là một điển hình, dù có nhiều cách tiếp cận, nhiều dị bản, nhưng tất cả đều xoay quanh triết lý nhân sinh coi trọng phẩm giá con người. Định hướng bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa cả vật thể và phi vật thể ở Côn Đảo để xây dựng nơi đây thành điểm đến du lịch mang tầm quốc tế vào năm 2020, cũng dựa trên cái nền của những giá trị văn hóa ấy.

Bài và ảnh: Phan Tùng Sơn