QĐND - Hơn 60 năm kể từ ngày các cựu chiến sĩ quân tình nguyện thuộc Đại đội 75, Tiểu đoàn 2 (Trung đoàn 280 quân tình nguyện) đặt chân tới làm nhiệm vụ ở “xứ sở Triệu Voi”, nhưng tình cảm gắn bó với các bạn Lào trong những năm kháng chiến vẫn còn vẹn nguyên trong tâm trí họ. Vào dịp hai nước đang có nhiều hoạt động kỷ niệm nhân “Năm hữu nghị Việt-Lào”, chúng tôi đã được nghe Đại tá Võ Ngọc Đạo - nguyên cán bộ Cục Tác chiến (Bộ tổng Tham mưu), nguyên Đại đội trưởng Đại đội 75 - kể lại kỷ niệm trong những năm tháng cùng bạn sát cánh chống kẻ thù chung…

Tháng 10-1949, một đơn vị có tên gọi “Đội vũ trang tuyên truyền 812” thuộc Đại đội 75, Trung đoàn 280 với quân số khoảng 40 người bắt đầu xuất phát từ xã Sơn Hà (Hương Sơn, Hà Tĩnh) sang chiến trường Trung Lào. Sau một thời gian hành quân vượt qua dãy Trường Sơn, Đội đến vùng Tha Phay thuộc huyện Nhom-ma-rat, tỉnh Khăm Muộn (Lào). Kể từ đây, những người lính tình nguyện bắt đầu những năm tháng tắm mình trong cuộc sống dân dã và phần nào cảm nhận được bản sắc văn hóa, được nhân dân các bộ tộc Lào cưu mang, đùm bọc. Họ đã có dịp đặt chân lên nhiều nơi trên đất nước “Triệu Voi”, quen dần với các món ăn, quen ở nhà sàn và khi nghe tiếng khèn gọi bạn hay điệu múa lăm-vông, họ cũng thấy trong người rạo rực, để rồi cũng biết “en xáo” (trêu đùa) các cô gái Lào bằng những câu “xu pha xít” (ngạn ngữ) và hát theo những bài hát giao duyên…

Tại tỉnh Khăm Muộn, Đội 812 gặp đơn vị vũ trang của Pa-thét Lào do đồng chí Xổm-xắc làm Trung đội trưởng. Gặp nhau tay bắt mặt mừng bởi Xổm-xắc biết chút ít tiếng Việt, còn Trung đội trưởng Võ Ngọc Đạo cũng “dắt lưng” chút ít tiếng Lào. Sau một thời gian cùng hoạt động, hai người trở nên gần gũi, thân thiết và họ đã dạy cho nhau ngôn ngữ nước mình. “Xổm-xắc dạy tôi học tiếng Lào bằng cách “cải biên” các câu hát thành những bài vè có vần điệu, kiểu như: “Chúng ta là tình nguyện quân/Cùng bạn chiến đấu cùng chung chiến trường...”. Xổm-xắc là người sống rất chân thành, cùng đồng cam cộng khổ, chia ngọt sẻ bùi với lính tình nguyện chúng tôi và chính anh đã dạy cho tôi những làn điệu dân ca Lào mà tới nay, sau hơn 60 năm, tôi vẫn còn nhớ”, Đại tá Võ Ngọc Đạo kể lại. Rồi ông ngân lên những câu vè mà ông và Xổm-xắc từng hát mỗi khi vào bản: “Phò me ơi lục khơi ma lẹo, phay âu lậu hạy lục khơi kin” (nghĩa là: “Bố mẹ ơi con rể đến rồi, đi lấy rượu cho con rể uống thôi!”). Mỗi lần vào bản, hai chúng tôi lại nghêu ngao hát mấy câu vè ấy, người dân nghe thấy, ai cũng cười ồ lên”.

Đại tá Võ Ngọc Đạo. Ảnh: Quang Huy.

Tháng 6-1951, Đại đội 75 chuyển về hậu phương củng cố lực lượng, ông Đạo về làm Đội phó Đội xây dựng cơ sở vùng Bô-la-pha, huyện Sê-pôn, tỉnh Sa-va-na-khẹt là nơi có Ủy ban kháng chiến Trung Lào của bạn. Cuối năm ấy, ông được điều về làm Đại đội trưởng Đại đội 75 nhận nhiệm vụ tác chiến, xây dựng cơ sở và bảo vệ Ủy ban kháng chiến khu Trung Lào. Lúc này, Ủy ban kháng chiến Trung Lào của bạn thường xuyên có các đồng chí đại diện Trung ương thay nhau làm Chủ tịch. Đại đội trưởng Võ Ngọc Đạo đã có dịp gần gũi và thường xuyên được gặp các đồng chí: Thao Ma, Un Hươn, Khăm Phướn, Khăm-tày Xi-phăn-đon, những người mà sau này đã trở thành các cán bộ lãnh đạo cao cấp của bạn. Có dịp gần họ, ông nhận thấy các vị lãnh đạo Ủy ban kháng chiến là những người có tác phong quần chúng, luôn gần gũi, sâu sát và giản dị trong sinh hoạt.

Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, ông Đạo chia tay những người bạn Lào, trở về nước nhận nhiệm vụ mới. Cho tới cuộc kháng chiến chống Mỹ, khi trở lại Sầm Nưa giúp bạn, ông mới có dịp gặp lại Xổm-xắc. “Xổm-xắc đã mời tôi về lán mà vợ con anh đang sơ tán, rót rượu mời tôi uống. Anh rủ rỉ: “Đây là rượu ngâm mật gấu đấy, Đạo uống vào cho khỏe để “chân cứng đá mềm” mà leo núi nhé”. Lúc ấy, Xổm-xắc đang là Hiệu trưởng Trường Quân sự Com-ma-đam đóng ở Sầm Nưa. Sau đó, vào tháng 10-1984, khi được bạn mời sang Lào tham quan, tôi lại có dịp gặp Xổm-xắc. Biết tôi đang ở Lào, Xổm-xắc mừng lắm, anh đã đến Nhà khách Bộ Quốc phòng để thăm tôi, nào ngờ đó là lần gặp anh cuối cùng vì ít lâu sau tôi hay tin anh mất do lâm bệnh hiểm nghèo”.

Về nước, ông Đạo cũng có nhiều dịp gặp lại những người bạn Lào. Trong một lần tới xem bóng đá ở sân Hàng Đẫy, ông đã tình cờ được gặp đồng chí Khăm Phướn khi Khăm Phướn cũng có mặt tại đây. Chính Khăm Phướn là người đã nhận ra ông Đạo giữa đám đông khán giả. Năm ấy, đồng chí Khăm Phướn được cử sang làm Đại sứ Lào tại Việt Nam. “Năm 1977, tôi còn được gặp lại đồng chí Khăm-tày Xi-phăn-đon khi ông sang thăm Việt Nam trên cương vị Bộ trưởng Quốc phòng. Hôm đó, tôi vinh dự có mặt trong đoàn đón các bạn Lào. Gặp tôi, đồng chí Khăm-tày Xi-phăn-đon nhận ra ngay, rồi ông hỏi tôi bằng tiếng Việt: “Chị và các cháu có khỏe không?”. Tôi rất bất ngờ khi nhận được lời thăm hỏi ân cần của một đồng chí lãnh đạo cao cấp, người mà cách đó hàng chục năm đơn vị chúng tôi từng làm nhiệm vụ bảo vệ ở Mặt trận Trung Lào”, ông Đạo xúc động kể.

Bùi Vũ Minh