Liệt sĩ đầu tiên

QĐND - Tổ bốn đồng chí, gồm Ngà, Kế, Cổn, Đài do tổ trưởng Tuất chỉ huy khiêng quả bom quấn dây thừng nặng hai tạ rưỡi bằng hai đòn tre dài, đưa đi đánh cầu Long Biên. Bom nổ! Cầu bị phá! Bốn đồng chí về an toàn. Chỉ có đồng chí Đào Duy Ngà ở lại. 20 giờ ngày 19-12-1946, Hà Nội tắt đèn thay hiệu lệnh nổ súng. Anh Ngà hy sinh lúc 20 giờ 30 phút. Anh mới 19 tuổi đời, vừa kết nạp Đảng.

Đào Duy Ngà được đồng đội an táng ngay tại gầm cầu Long Biên trong lúc cuộc chiến đấu tại phố Hàng Đậu đang tiếp diễn ác liệt. Xe tăng địch gầm rú, vừa chạy, vừa nhả đạn, súng liên thanh nổ liên hồi.

Ngõ chợ Đồng Xuân thay nghĩa trang

Sáng mồng Một Tết Dương lịch 1947, chiến sĩ giữ chợ Nguyễn Văn Nghĩa đi trinh sát, vừa qua đoạn hào từ chợ sang phố Hàng Khoai, anh bị địch nấp trên nóc chùa Huyền Thiên bắn tỉa. Nghĩa hy sinh. Trung đội đưa anh vào chợ. Lễ truy điệu tổ chức đơn sơ nhưng rất trang nghiêm. Anh Nghĩa được đặt nằm trên bục gỗ quầy bán vải lụa, lá cờ đỏ sao vàng phủ trên người, ngôi sao chính giữa trái tim, trước bàn thờ Tổ quốc kê tại góc gian chợ bán ấm chén, cốc sứ, thủy tinh (nơi sạch sẽ nhất và cũng xa vị trí địch nhất. Gian chợ đã bị phá, nay là phố Cầu Đông).

Trên bàn thờ, bộ đỉnh đồng khói nghi ngút, ngát hương. Trước Quốc kỳ, ảnh Bác và khẩu hiệu “Tổ quốc trên hết”.

Tiểu đoàn trưởng Mộng Hùng thắp hương nói ngắn gọn: “Chúng ta hãy nén đau thương, chiến đấu dũng cảm để trả thù cho đồng chí Nghĩa”.

Sau lời viếng, chúng tôi đưa anh Nghĩa qua dãy hàng cá, sang ngõ chợ Đồng Xuân, Hàng Chiếu, an táng tại đó. Ngõ chợ cũng là nghĩa trang an táng nhiều đồng chí khác.

Tại chợ Đồng Xuân

43 năm sau trận đánh. 9 giờ sáng 19-12-1989, Tiểu đội trưởng giữ chợ năm xưa Nguyễn Thành Trường tới gặp ông Dần, Trưởng ban cải tạo xây dựng chợ Đồng Xuân đề nghị: “Trong cuộc chiến đấu năm xưa, chiến sĩ Đỗ Văn Thìn đã cứu tôi khi đang quần nhau với địch trên phản thịt chợ Đồng Xuân. Tên địch chết, đồng chí Thìn cũng hy sinh. Lúc đó chiến sự đang tiếp diễn, đạn địch bắn rát quá, chúng tôi chỉ kịp vuốt mắt anh, thu vội khẩu tiểu liên rồi an táng anh tại hố quầy bán vé chợ, nay là quỹ tiết kiệm cổng chợ!

Tượng đài “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” tại vườn hoa Vạn Xuân. Ảnh: Trung Nguyên.

Đúng Tết Dương lịch năm 1990 khởi công xây dựng lại chợ. Đồng chí Đỗ Văn Dậu em trai anh Thìn cùng vợ con kết hợp với địa phương, sau hơn một tiếng cuốc, đào, đã tìm thấy hài cốt liệt sĩ nằm dưới hố cùng quả lựu đạn Nhật.

Anh Thìn được đồng đội tiễn đưa long trọng về nghĩa trang liệt sĩ.

Tại chùa Huyền Thiên

Sớm ngày 14-2-1947, từ phố Hàng Giấy, bộ binh địch có xe tăng yểm hộ tiến vào trước cửa chợ. Toàn trung đội cùng khẩu “hốt kít” của Phạm Luận đặt tại số 2 phố Hàng Gạo bất ngờ nhả đạn. Kết hợp với đơn vị trong chợ, sau hơn hai tiếng, ta diệt gần ba chục tên kết thúc đợt 1. Tiếp đợt 2, Tiểu đội trưởng Phạm Luận vẫn giữ vững đội hình, bẻ gãy nhiều đợt “a-la-xô” của địch. Khẩu “hốt kít” tuy nặng, nhưng anh Luận di chuyển liên tục, diệt hơn một chục tên nữa, anh trúng đạn địch và hy sinh.

52 năm sau, Đại tá Phạm Hòa, nguyên Giám đốc Xưởng phim Quân đội được đồng đội của cha báo tin: Liệt sĩ Phạm Luận được an táng tại đầu cổng bên phải chợ Huyền Thiên. Lúc đó sân chùa trống trơn, nay có hai hộ làm nhà lên trên. Buổi khai quật từ 6 giờ sáng 12-1-1999 gần tới khuya vẫn chưa thấy gì. Được gia chủ cùng phường Đồng Xuân ủng hộ, hôm sau anh Hòa đào tiếp từ 5 giờ đến 17 giờ. Hố dài 3,7m, sâu 2,4m, rộng 2,7m, anh mới thấy chiếc răng vàng cùng hài cốt của cha. Cả nhà xúc động phát khóc. Chủ nhà cũng nước mắt nghẹn ngào. Lễ truy điệu liệt sĩ Phạm Luận tổ chức tại nhà tang lễ Bộ Quốc phòng. Sau đó, anh Hòa đưa cha về Thanh Oai thực hiện lời cha dặn: “Tao giữ súng máy phải ở lại bảo vệ Thủ đô, thằng Hòa còn nhỏ tản cư, sau này hương khói cho cha mẹ!”.

Vũ Tâm